Euskal Herriko Historia Garaikideko Testu Analisiak

Baionako Hitzarmena (1945)

Kokapena: Aurrean dugun testua Baionako Hitzarmena (1945) da. Lehen mailako testu historikoa da, gertakizunen garaian idatzia. Formaren aldetik manifestu politikoa da, eta edukiari dagokionez politikoa. Egilea kolektiboa da: erbestean zeuden euskal alderdi politiko eta sindikatuak. Hartzailea ere kolektiboa da, euskal gizarteari eta nazioarteari zuzenduta baitago. 1945eko martxoaren 31n sinatu zen Baionan, Bigarren Mundu Gerra amaitzear zegoenean. Helburua frankismoaren aurkako batasuna sendotzea eta euskal autogobernua defendatzea da.

Analisia: Testuak sarrera eta bost puntu ditu. Ideia nagusia erbestean dauden euskal indarren batasuna da, frankismoaren aurka. Lehen puntuan 1936ko batasuna berresten da eta Eusko Jaurlaritza legitimoa dela azpimarratzen da. Bigarrenean, gobernu horri babesa eta konfiantza ematen diote. Hirugarrenean, etorkizunean demokrazia itzultzen denean herriaren borondatea errespetatuko dutela diote. Laugarrenean, diktadura erori ondoren, gobernuari laguntzeko erakunde bat sortzea planteatzen da. Bosgarrenean, frankismoaren eta beste diktadura edo monarkiaren aurka borrokan jarraitzeko konpromisoa adierazten dute.

Inguru historikoa: Testua frankismoaren hasieran kokatzen da. Gerra Zibilaren ondoren errepresio handia egon zen eta oposizioa erbestean antolatu zen. Bigarren Mundu Gerraren amaierak itxaropena piztu zuen, baina Gerra Hotzak Franco mantentzea ekarri zuen.

Garrantzia: Testuak oposizioaren batasun saiakera erakusten du eta demokraziaren aldeko konpromisoa. Hala ere, eragin mugatua izan zuen, nazioarteko testuinguruak frankismoa sendotu baitzuen.

Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutua (1979)

Kokapena: Testu hau 1979ko abenduaren 18ko Euskal Autonomia Erkidegoko Autonomia Estatutuaren zati bat da, Espainiako trantsizio demokratikoaren barruan onartutako lege organikoa. Iturri historiko primarioa da, izaera juridiko-politikoa duena eta herritar guztiei zuzendua. Bere helburua Euskal Autonomia Erkidegoaren egitura politikoa eta eskumenak arautzea da.

Analisia: Testuak Euskal Herria nazionalitate gisa definitzen du eta Espainiako Estatuaren barruan autonomia politikoa aitortzen dio:

• 1. artikulua: “Euskadi” edo “Euskal Herria” komunitate autonomo gisa definitzen da.
• 2. artikulua: Lurralde antolaketa zehazten du (Araba, Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroa).
• 3. artikulua: Lurralde historikoen autonomia instituzionala bermatzen du.
• 6. artikulua: Euskararen eta gaztelaniaren ofizialtasuna ezartzen du.
• 17. artikulua: Ertzaintzaren eskumenak arautzen ditu.

Inguru historikoa: Estatutua 1978ko Konstituzioaren ondoren garatu zen. Aurretik, 1936ko Estatutua egon zen, baina Gerra Zibilak eten egin zuen. Franco hil ondoren, UCD gobernuak eta euskal ordezkariek negoziatu zuten egungo estatutua.

Garrantzia: Estatutu honek Euskal Autonomia Erkidegoaren oinarri politiko eta administratiboa ezarri zuen. Euskararen ofizialtasuna eta Ertzaintzaren sorrera funtsezkoak izan ziren.

Antonio Añoverosen sermoia (1974)

Kokapena: Testu hau 1974ko otsailaren 24an Bilboko gotzain Antonio Añoverosek Bizkaiko elizetan irakurri zuen sermoi baten zati bat da. Iturri historiko primarioa da, izaera erlijioso eta politikoa duena.

Analisia: Testuak Euskal Herriko gatazka politikoa azaltzen du. Añoverosek Euskal Herriaren nortasun kulturala eta espirituala azpimarratzen ditu, bereziki euskararen garrantzia nabarmenduz. Salatzen du egoera horretan oztopo larriak daudela, batez ere euskararen erabilerari ezartzen zaizkion mugengatik.

Inguru historikoa: Testua frankismoaren amaierako urteetan kokatzen da. Garai horretan, oposizio politikoa eta mugimendu nazionalistak indartzen ari ziren. Eliza katolikoaren barruan ere eztabaida ideologikoak sortu ziren.

Garrantzia: Sermoi honek garrantzi handia izan zuen, Eliza Katolikoaren sektore batek frankismoaren egoera sozial eta politikoa kritikatu zuelako. Añoverosen hitzek Euskal Herriko arazo kultural eta linguistikoak jendarteratzen lagundu zuten.

Espainiako Konstituzioa (1978)

Kokapena: Testu hau 1978ko abenduaren 29ko Espainiako Konstituzioaren zati bat da. Iturri historiko primarioa da, izaera juridiko-politikoa duena. Espainiako Estatuaren oinarri juridiko nagusia da.

Analisia: Testuak Espainiako Estatuaren antolaketa politiko eta juridikoa definitzen du:

• 1. artikulua: Estatu sozial eta demokratikoa, monarkia parlamentarioa.
• 2. artikulua: Espainiaren batasuna eta nazionalitateen autonomia.
• 143. artikulua: Autonomia-erkidegoen sorrera.

Inguru historikoa: Konstituzioa 1978an onartu zen, trantsizio demokratikoaren testuinguruan, Francisco Franco hil ondoren. Helburua sistema demokratiko egonkor bat ezartzea zen.

Garrantzia: 1978ko Konstituzioa Espainiako demokraziaren oinarri juridikoa da. Estatuaren antolaketa demokratikoa eta autonomia-sistemaren garapena bermatu zituen.