Euskal Herriko Pluralismo Politikoaren Jatorria (XIX-XX. mendeak)

Industrializazioaren Garaia eta Ondorioak Euskal Herrian

XIX. mendearen amaieran, industrializazioak aldaketa sozial eta ekonomiko sakonak eragin zituen Euskal Herrian. Foruen abolizioak (1876) eta Kontzertu Ekonomikoaren ezarpenak (1878) industrializazioa bultzatu zuten. Ondorioz, talde kultural eta etniko desberdinak agertu ziren, eta joera politiko berriak sortu ziren Euskal Herrian. Oligarkia industrial bat eratu zen, ekonomia eta politika kontrolatu nahi zituena, espainolismoa eta zentralismoa defendatuz.

Bestalde, Bizkaiko proletariotza, batez ere emigranteek osatua, bizi- eta lan-baldintza txarren aurka mobilizatu zen, sozialismoa indarra hartuz. 1886an, Facundo Perezaguak lehen Elkarte Sozialista sortu zuen Bilbon.

Mugimendu Politiko Berrien Sorrera

Industrializazioaren ondoriozko aldaketa sakonek (foruen abolizioak, gizarte-egitura berriak...) euskal identitate tradizionala kolokan jarri zuten. Testuinguru horretan, Sabino Aranak euskal nazionalismoaren oinarriak formulatu zituen. Euskal nazioaren independentzia aldarrikatu zuen, arraza, hizkuntza eta kulturaren babesean oinarrituta. 1897an EAJ (Euzko Alderdi Jeltzalea) sortu zuen, foruzaleak eta katolikoak biltzeko helburuarekin.

Euskal nazionalismoa eta sortzen ari zen langile-mugimendua euskal pluralismo politikoaren oinarri bilakatu ziren.

Pluralismo Politikoaren Garapena

Liberalismoaren eta karlismoaren arteko banaketa tradizionala hautsi zen, eta sozialismoa eta nazionalismoa alderdi politiko moderno bihurtu ziren.

Hiru Kultura Politiko Nagusi (1900-1936)

1900 eta 1936 artean, hiru kultura politiko nagusi eratu ziren Euskal Herrian:

• Eskuin espainolista: dinastikoak, karlistak eta integristak.
• Euskal nazionalismoa: independentistak eta autonomistak.
• Ezker demokratikoa: sozialistak eta errepublikarrak.

Ez zegoen indar politiko nagusi bakar bat, probintzia bakoitzean egoera desberdina baitzen. Bi identitate-proiektu nagusi lehiatu ziren: euskal herritartasuna eta espainoltasuna.

II. Errepublikako Haustura Lerroak

II. Errepublikaren garaian (1931-1936), euskal gizartea lau haustura-lerro nagusik markatu zuten:

• Gobernu-eraketa: Monarkia ala Errepublika?
• Estatu/nazio eredua: Zentralismoa ala autonomia?
• Erlijio-auzia: Klerikalismoa ala antiklerikalismoa?
• Gizarte-arazoak: Erreakzioa, erreforma ala iraultza?

Aniztasun Politikoaren Legatua

Gatazka eta tentsio horien ondorioz sortutako aniztasun politikoak gaur egungo euskal bizitza politikoan eragina izaten jarraitzen du.