Euskal Literaturaren eta Historiaren Apunteak

Euskal Literaturaren Hastapenak eta Egileak

J. A. Mogel

Eibar. Aita mediku (asko mugitu). Markina errektorea. Hizkuntzalalea. Letra zale ilobei transmititu. Hasieran gipuzkoar lagun kexu Bizkaieragatik. Gaiak: erlijioa, alegiak garrantzitsuak, Peru Abarca (elkarri liburuak) herri ohiturak eta jakinduria goraipatu.

Peru: baserritarra, zintzo, euskara ederra, kristau ona.
Maizter Juan: kaletarra, bizargina, euskara txarra, badaezpadako kristaua.

Elkarri bidez ohiturak eta bizimodua.

B. A. Mogel

Euskal Herriko lehen emakume idazlea. Gurasoak hil eta osabarekin hasi eta hezi zen. Gipuzkoeraz idatzi zuen. Latin ikasketak egin zituen, alegiak itzuli zituen, eta Ipui Onac (Esoporen 50 fabula) idatzi zituen.

Frai Bartolome

Markina. Elizgizona. Hizlari aparta. "Euskal-errijetako erromeria kritika" (ez garbi kristau ikuspegitik). Gaztelania eta latina nahasten zituen, erraza jo. Hizkera herrikoia.

Iztueta

Hegoaldeko lehen idazle zibila. Kartzelan egon zen (bidelapurra). Oparotasuna eta dantzak ederki ezagutzen zituen.

"Gipuzcoaco dantza gogoangarrien historioa" (dantzen deskribapen zehatza). Frai Bartolomeren aurkako jarrera. "Gipuzkoako provinciaren condaira". Erromantizismoaren eragina (Euskal folklore bildu, euskaraz baliatu, Euskal Herria goraipatu).

Eusebio Maria Azkue

Galizian (nautika ikasi) eta Lekeition irakatsi zuen. Alegiak, parafrasiek eta konposizioak ez zituen argitaratu. Resurreccion Maria Azkuek (alabak) euskalkika sailkatu zuen, bai eta "Parnasoko bidea" ere.

Iparragirre

Urretxu. Madrilen ikasle. 14 urterekin eskola ihes eta karlisten armadan sartu zen. Atzerrian kantari amaitu zuen. Itzuli zenean, "Gernikako Arbola" abestu zuen (Euskal Herrikoen maitasuna, gobernuaren mesfidantza). Atzerriratu egin zuten (Amerika).

Itzuli zen lagunengana. Gaiak: herria, euskara, maitasuna. Mito bihurtu zen (gitarra lagun).

Bilintx

Arotza eta Donostiako antzoki zaharreko atezaina. Aurpegia desitxuratua txikitan. Karlosren bonba batek hil zuen, liberala zen. Espainiako poesia erromantikoa maite zuen eta ildo beretik emakume idealizatua landu zuen. Umorea eta satira berezkoak zituen.

Manterola

Donostiako bibliotekaria eta institutuko katedraduna. Kultur giroa sustatu zuen. Literatura berez ez zuen landu.

Kultur ikuspegi irekia. Lore Jokoen eredu, antzeko literatura jaiak (Hegoaldea eta Iparraldea batu). Euskal-Erria aldizkaria sortu zuen.

Abbadia

Irlanda. Zientzialaria eta euskaltzalea (inudea). Fisika eta Geografia ikasi zituen. Hendaiako jauregia (behatoki astronomikoa).

Euskara inguruko ekitaldi asko sustatu zituen (Lore Jokoak).

Bordaxuri

Plumaienea baserria. Aita Bordaxuri ezizenez. Joannes Ospital tiro (baserri kontuak) eta kartzelan egon zen. Maila literarioa altua. Lapurtera. Hizkera argia eta zuzena.

Elizanburu

Militar izandakoa Frantziako armadan. Atxilotua Metz-en, ihes egin eta erretiroa hartu zuen (Sara, kapitan graduarekin). Epaile aritu zen. Errepublikaren aldekoa. Poeta handia (umoretik tristurara). Lapurtera. Hizkuntza modu dotorean erabili zuen (erregistroak inork baino obeto).

Duvoisin

Ezpeletan bizi izan zen. Apaizgai izan zen, utzi eta mugazaina (aita), kapitan graduarekin. Napoleon III.aren printzea (muga utzi eta berak esandako lanak). Lanak: "Bible sainduaren itzulpena", "Nekazaritzaren inguruko liburua", "Baigorriko zazpi liliak".

Etxahun eta Hiribarren

Etxahun

Etxebarne. Neskame bat maitatu zuen eta ume bat izan zuten. Aitak mehatxatu zuen (maiorazkoa), eta beste batekin ezkondu zen (honek maitalea zuen). Maitalea hiltzen zaio, eta gero beste bat (iluna). Kartzelan egon zen, irten eta erromesaldia egin zuen azken urteetan.

Bertso autobiografikoak. Barne mundua (goibeltasun eta etsipen tonua). Tonu hitsa. Ironia zorrotza.

Hiribarren

Apaiza. Hizkera erabiltzeko erraztasun handia. Lanak: "Montebideoko berriak", "Euskaldunak", "Escaraz eguia". Lehen euskal poema epiko saiatzailea.

Hegoaldeko eta Iparraldeko Testuinguru Historikoa eta Ekonomikoa

Hegoaldeko Egoera

Zentralizazioa (foruak galdu). Zergak (boskatua). Ekonomia larrigarria eta 7 urteko soldaduskata ezarri ziren.

Industria gainbehera:

• Itsas merkataritza behera
• Artisautza ia desagertuta
• Nekazari bizitza baldintza txarrak

Napoleonen Espainiako inbasioa (anaia tronuan) eta independentzia gerra. Zergak igo ziren (frantses gastu militarrak). Gipuzkoa iraultza alde, tropei bide erraza eman zieten eta kolaboristatzat epaitu zituzten. Ingalesak Donostian sartu eta Espainiako tropak kanpora. Gerra karlistak. Cadiz (1812) eta foruak galdu. Fernando VII.a hil zen (Karlos foruen alde / Isabel).

1. Gerra Karlista (1833-1839): Bergarako besarkada - Karlos galdu.
2. Gerra Karlista (1872-1876): Isabel, foruak galdu eta industria garapenarekin batera abertzaletasuna eta nazionalismoa sortu ziren (lan baldintza txarrak, anarkismoa eta sozialismoa).

Iparraldeko Egoera

Industria berri gutxi (Baiona portu inguruan), asko ezin aurrera atera. Turismoa aurrera egin zuen jarduera ekonomiko bakarra bihurtuz. Gorteak eta Miarritzek oporjendea erakarri zuten.

Erromantizismoa (Europa):

• Anti-razionalismoa (sentimendua)
• Historiazaleak (folklorea gorde nahi)
• Naturazaleak
• Maitasuna eta erromantizismoa
• Gaiak: emigrazioa, herrimmina, maiorazkoa