Filozofia antyczna, teatr grecki i mit tebański: od stoicyzmu po dzieje Labdakidów

Filozofia stoicka i pojęcie losu

Twórcą stoicyzmu był Zenon z Kition. Podobnie jak Epikur, szukał on odpowiedzi na pytanie, jak żyć, aby osiągnąć szczęście. Wychodził z założenia, że człowiek nie ma wpływu na swój los, dlatego powinien przyjmować ze spokojem wszystko, co mu się przydarzy. W zachowaniu owego stoickiego spokoju kluczowa jest równowaga duchowa. W taki sposób potrafi postępować jedynie mędrzec, który kieruje się rozumem i cnotą. Wobec rozmaitych sytuacji życiowych należy zachować apatię (niewzruszoność). Stoicy wierzyli w nieuchronne fatum, dlatego uważali, że nie należy mu się przeciwstawiać, lecz w pełni zaakceptować przeznaczenie.

Geneza teatru greckiego: tragedia i komedia

Tragedia wywodzi się z uroczystości religijnych, podczas których śpiewano dytyramby. Sama nazwa powstała z połączenia dwóch greckich słów: tragos (kozioł) oraz ode (pieśń). W trakcie świąt organizowano konkurs dramatyczny zwany tetralogią, podczas którego wybitni poeci prezentowali trzy tragedie oraz jeden dramat satyrowy.

Z kolei komedia wywodzi się z Małych Dionizji, czyli świąt ku czci boga Dionizosa. Jej nazwa składa się ze słów kommos (wesoły orszak) i ode (pieśń). W starożytnej Grecji obchodzono różne święta dionizyjskie: Małe Dionizje, Wielkie Dionizje, Lenaje oraz Antesterie.

Mit tebański i klątwa rodu Labdakidów

Mit tebański przedstawia tragiczną historię rodu Labdakidów. Zapoczątkował ją Kadmos poszukujący swojej uprowadzonej siostry, Europy; zgodnie z poleceniem wyroczni założył on Teby. Władzę po nim przejmowali kolejni władcy, aż do Lajosa, który usłyszał przepowiednię głoszącą, że zginie z ręki własnego syna, a ten poślubi swoją matkę. Chcąc uniknąć przeznaczenia, Lajos porzucił nowo narodzonego syna – Edypa.

Edyp wychowywał się w Koryncie. Gdy usłyszał identyczną wróżbę, w obawie przed jej spełnieniem opuścił miasto. W czasie wędrówki nieświadomie zabił Lajosa, swojego biologicznego ojca. Następnie rozwiązał zagadkę Sfinksa nękającego Teby, w nagrodę objął tron i ożenił się z wdową Jokastą – nie wiedząc, że to jego rodzona matka. Doczekali się czworga dzieci: Eteoklesa, Polinejkesa, Antygony oraz Ismeny. Po wyjściu prawdy na jaw, wstrząśnięta Jokasta popełniła samobójstwo, a Edyp sam się oślepił i udał na dobrowolne wygnanie.

Po odejściu Edypa, bracia Eteokles i Polinejkes wszczęli bratobójczą walkę o tron, w której obaj ponieśli śmierć. Władzę w państwie objął Kreon, wydając bezwzględny zakaz pochówku uznanego za zdrajcę Polinejkesa. Antygona sprzeciwiła się temu prawu, co doprowadziło do tragicznego w skutkach konfliktu racji moralnych i państwowych.

Klątwa ciążąca nad rodem Labdakidów wynikała z szeregu występków ich przodków, a fatum stanowiło nieuchronny wyrok bogów, zamieniający ludzkie życie w pasmo tragicznych pomyłek. Człowiek nie ma bowiem wpływu na swój los, dlatego powinien przyjmować ze spokojem to, co go spotyka (zachowując stoicki spokój).

Przegląd głównych nurtów filozofii antycznej

• Epikureizm (twórca: Epikur) – najwyższym dobrem jest przyjemność prowadząca do radości życia. Jej źródłem może być już sam brak cierpienia fizycznego i psychicznego. Człowiek powinien dążyć do zaspokajania podstawowych potrzeb oraz wyzbyć się lęku przed bogami i śmiercią.
• Hedonizm (twórca: Arystyp z Cyreny) – człowiek powinien żyć chwilą (carpe diem) i nie zaprzątać sobie głowy przyszłością. Głównym celem egzystencji jest osiąganie przyjemności, zwłaszcza rozkoszy zmysłowych.
• Cynizm (twórca: Diogenes z Synopy) – jedyną prawdziwą wartością jest cnota. W bezwzględnym dążeniu do niej należy odrzucić wszelkie normy społeczne, bogactwo oraz konwenanse.
• Sceptycyzm (twórca: Pyrron z Elidy) – wszystko na świecie jest względne, przez co niemożliwe staje się poznanie obiektywnej prawdy o rzeczywistości. Jedyną właściwą postawą jest powstrzymanie się od wygłaszania kategorycznych sądów.