Fonetika eta Fonologia Suprasegmentala: Luzera, Azentua, Tonua eta Intonazioa

Fonetika Suprasegmentala: Luzera eta Iraupena

Hainbat faktorek eragiten dute luzeran. Bokal baxuak ahoa gehiago zabaldu behar delako, denbora gehiago behar dute. Hizkuntza batzuek bi segmentuen arteko luzera-desberdintasuna erabiltzen dute, eta batzuetan bi letrarekin adierazten da, adibidez aa, pp...

Tonua eta Intonazioa

Informazio ugari eramaten dute. Adina, tamaina... Tonua hitz mailako esanahia zehazteko doinua da. Intonazioa, berriz, perpaus osoaren doinua da. Katua al da hori? galdera bat da, eta hizkuntza guztiek erabiltzen dute intonazioa.

Silaben Egitura

Silaba bokalaz eta inguruko kontsonantez osatzen da. Ozentasuna behetik gorakoa da: p, r ozentasun gutxikoak dira, e nukleoa da, eta st koda ozentasuna jaisten duena da. Adibidez: prest, ez prest, bai.

Azentua

Hitzen arteko desberdintasunak azentuaren arabera sortzen dira. Azentu gabeko hizkuntzen adibidea japoniera da. Azentu finkoa duten hizkuntzen artean: lehen silaban txinera, azken silaban groelandera eta azkenaurreko silaban poloniera.

Fonologia Suprasegmentala

Azentua Funtzio Bereizgarria

Azentuak balio gailentzailea du: mujeres o diosas / mujeres odiosas. Silabak bi motatakoak dira: atonoak, azentua ez dutenak, eta tonikoak, azentua dutenak.

Tonua Elementu Lexikalak Bereizteko

Tonua elementu lexikalak bereizteko erabiltzen den doinua da. Txinieran elementu asko bereizten dira tonuaren bidez.

Intonazioa eta Kontrastea

Intonazioak kontraste maila du, perpausaren esanahia bereizteko balio duena. Adibidez: Ama heldu da? / Amaheldu da?

Prozesu Morfologikoak

1. Afixazioa

Hizkia edo hizkiak erro bati lotzea da. Erroari atxikitzen zaion formari oinarria deitzen zaio. Amharieran atzizkia, erdian tartekoa eta hasieran aurrizkia erabiltzen dira. Turkieran hitz batek 11 atzizki izan ditzake. Euskaraz eragile-atzizkiak daude. Hizkuntza semitikoetan ktb erroa: kataba, katab...

2. Errepikapena

Tagalo hizkuntzan: bili (erosi) → bibili (erosiko); tawag (deitu) → tatawag (deituko).

3. Apofonia edo Ordezkapena

Erro lexikaleko bokal bat beste batekin ordezkatzea. Ingelesez, erregularrak -ed gehituz egiten dira. Irregularretan aldaketak: fall → fell, take → took. Ordezkapen erabatekoa: go → went.

4. Tonua eta Azentua

Tonuak esanahia alda dezake. Batzuetan tonua aldatuz plurala sor daiteke. Azentua aldatzeak informazio gramatikala ematen du eta esanahia aldatzen du: récord (grabazioa) / recórd (grabatu).

Flexioa

1. Pertsona

1. pertsona hiztuna, 2. pertsona hartzailea eta 3. pertsona besteak dira. Numeroarekin konbinatu daiteke. Euskaraz komunztaduran eragina du: naramazu.

2. Numeroa

Komunztaduraren bidez adierazten da. Izen zenbagarriak eta zenbagaitzak daude; adibidez ingelesez peace eta rice. Hizkuntza batzuetan singularra eta pluraltasunaz gain trialak ere badago.

3. Generoa

Bi klase daude: maskulinoa eta femeninoa. Hizkuntza batzuetan hiru: latinean maskulinoa, femeninoa eta neutroa. Euskaran ez dago generorik, hikan bai. Erdaraz generoa izenean, izenarekin doan artikuluan eta adjektiboetan islatzen da. Generoa ez da sexuan oinarritzen; hizkuntzalaritzan sexua ez, mota da.

4. Kasua

Gertaera baten parte-hartzaileek egiten dituzten ekintzak bereizten ditu: ergatiboa, datiboa, ablatiboa...

5. Denbora

Denbora adierazteko hitz askeak erabil daitezke: atzo, bihar, etxean... Erreferentzia unea oraina da, eta besteak horretatik sortzen dira. Hizkuntza batzuek ez dute asko markatzen, baina hitzekin adierazten dute; txinieran, adibidez.

6. Aspektua

Burutua eta burutugabea.

7. Modua

Hiztunaren jarrera adierazten du: galdera, agintera, indikatiboa, ahalezkoa...