A formación da lingua catalá: substrato e evolución

A orixe e formación da lingua catalá

O elemento básico na formación do catalán é o latín vulgar, que era o que se falaba comunmente e que difería do clásico ou literario. Cómpre ter en conta, porén, que unha lingua é o resultado de influencias diversas, que no caso da catalá son as seguintes:

O substrato lingüístico prerromano

O substrato é a lingua que, nun territorio determinado, foi substituída por outra por mor dunha conquista ou colonización, pero que lle deixou unha pegada perdurable. No caso da lingua catalá, os elementos máis destacables do substrato prerromano son:

• Substrato indoeuropeo: representado polas linguas dos pobos indoeuropeos (séculos X-V a.C.) e constituído por termos como banya, llauna, camí, tancar...
• Substrato grego (século VII a.C.): formado polos topónimos das colonias fundadas polos gregos, como Empúries e Roses.
• Substrato fenicio: constituído pola herdanza lingüística da civilización fenicia e cartaxinesa (desde o século VII a.C.), con topónimos como Eivissa e Maó.
• Substrato iberovasco: estudado conxuntamente polas grandes similitudes entre as dúas linguas, que coincidiron no norte da península ibérica entre os séculos VI e V a.C.; consta de nomes comúns como pissarra, esquerra, carabassa...

O superstrato: achegas xermánicas e árabes

O superstrato refírese á lingua que se introduciu dentro da área doutra e, sen chegar a substituíla, deixou nela trazos lingüísticos significativos. Son exemplos de superstrato as achegas lingüísticas dos pobos xermánicos e árabes:

• Superstrato xermánico: legou nomes propios (Guillem, Bernat, Ramon, Arnau...) e nomes comúns (guerra, bandera, guanyar, treva, blau...).
• Superstrato árabe: achegou unha abundante toponimia (Binissalem, Banyalbufar, Valldemossa, Alcúdia...) e múltiples palabras vinculadas á agricultura (albercoc, albergínia, carxofa, garrova, síquia, sínia, safareig, aljub...), entre outras.

A consolidación como lingua románica

Tal como se indicou previamente, a lingua catalá, ao igual cas demais linguas románicas, considérase formada durante o período de dominación musulmá, arredor do século IX. O fito que xustifica esta afirmación sitúase no Concilio de Tours (813), cando as autoridades eclesiásticas ordenaron que as homilías se fixesen en romance porque o pobo xa non comprendía o latín, evidencia de que xa se trataba de linguas diferenciadas.

O adstrato: contactos e influencias históricas

Unha vez consolidada a estrutura básica da lingua catalá, outros idiomas cos que mantivo contacto achegáronlle novos elementos. Esta influencia mutua entre linguas por razóns de proximidade xeográfica, prestixio ou circunstancias históricas denomínase adstrato. As principais influencias históricas son:

• Occitanismos: a partir dos séculos XI-XII, debidos ás estreitas relacións entre Cataluña e Occitania e ao prestixio da lírica trobadoresca. Exemplos: refrany, al·lot, bosc...
• Galicismos: especialmente durante a época de hexemonía cultural francesa a partir do século XVIII: llinatge, patge, estendard, xofer, croqueta, consomé...
• Castelanismos: introducidos con forza a partir do establecemento da dinastía castelá dos Trastámara (1412) e reforzados nos períodos posteriores de minorización lingüística (a Decadencia, a promulgación dos Decretos de Nova Planta nos séculos XVIII-XIX e a ditadura franquista). Exemplos: puesto, cariño, llàstima, quedar, estrella...
• Italianismos: derivados da expansión mediterránea da Coroa de Aragón (séculos XIII-XIV) e do influxo cultural do Humanismo e do Renacemento (séculos XV-XVI). Exemplos: macarró, novel·la, sonet, serenata, piano, camerino...