Frankismoko Desarrollismoa: Ekonomia Hazkundea eta Gizarte Aldaketak Espainian (1959-1975)

Desarrollismoa: Ekonomia Hazkundea eta Gizarte Aldaketa

Egonkortasun Plana (1959)

1957an Francok gobernu berri bat izendatu zuen, Opus Deiko teknokratekin. Teknokratok Francori ekonomia garatzeko beharra azaldu zioten, eta bi puntu nagusi proposatu zizkioten:

• Autarkia amaitzea.
• Neurri liberalizatzaileak ezartzea.

1959an Ekonomia Antolamendu Berrirako Lege Dekretua (Egonkortasun Plana) onartu zen. Helburu hauek zituen:

• Espainiako ekonomia Europako herrialdeen ekonomian integratzea.
• Estatuaren interbentzionismoarekin eta autarkiarekin amaitzea.
• Merkataritza liberalizatzeko oztopoak kentzea.

Planaren ildo nagusiak hauek izan ziren:

• Ekonomia egonkortzea.
• Barne-ekonomiaren liberalizazioa.
• Kanpo-ekonomiaren liberalizazioa.

Hazkunde Ekonomikoaren Beste Faktore Batzuk

Ekonomiaren hazkunderako beste gako batzuk ere egon ziren:

• Europako ekonomiaren ziklo onaz baliatzea eta merkatua liberalizatzea.
• Turismoaren gorakada.
• Atzerriko inbertsioak erakartzea.

Europako ekonomiaren oparotasunak Espainiako produktuak eta langileak esportatzeko aukera eman zuen. Emigratzaileek dirua bidaltzen zieten familiei. Europarren bizi-maila onak eta Espainiak eskaintzen zituen prezio merkeek turismoa bultzatu zuten, eragin handia izan zuena Mediterraneoko itsasertzean eta uharteetan. Atzerriko inbertsioei esker, industria errentagarrietan teknologia berriak sartu ziren. 1960tik aurrera, Espainiak hazkunde erritmo azkarra izan zuen, herrialde industrializatu bihurtuz.

Garapen Planak (1964-1975)

1962an Garapen Planerako Komisariotza sortu zen, López Rodó zuzendari zela. Haren ardura sektore publikoa planifikatzea eta sektore pribatua bideratzea zen. 1975era arte hiru garapen plan jarri ziren martxan:

• Lehen plana (1964-1967)
• Bigarren plana (1968-1971)
• Hirugarren plana (1972-1975)

Garapen planak, batez ere, industriara bideratu ziren, hala nola automobilgintza, siderurgia eta sektore kimikora.

Plan hauen helburuak honakoak ziren:

• Azpiegitura gabeziak konpontzea.
• Industrializazio maila txikiko eremuetan garapen-poloak sortzea.

Hala ere, baliabideak eremu seguruenetan eta errentagarrienetan inbertitu ziren nagusiki. Trenbide eta errepideetako garraioaren hobekuntzak ez ziren nahikoak izan zeuden hutsuneak betetzeko. Inbertsio gehienak eremu garatuenetan eta jendetsuenetan egin ziren.

Migrazio Prozesua eta Gizarte Egitura Berria

Ekonomia aldaketekin batera, biztanleriak gora egin zuen, jaiotza-tasaren igoeragatik eta heriotza-tasaren jaitsieragatik. Migrazio prozesua nabarmen areagotu zen. Nekazaritzako langile asko hirietara joan ziren, zerbitzuen sektorean edo industrian lan egitera.

Emigratzaileen bide nagusiak bi izan ziren:

• Barne migrazioak: Jomuga nagusiak Euskadi, Katalunia, Valentzia eta Madril izan ziren. Jatorrizko eskualdeak, berriz, Andaluzia, Extremadura, Gaztela eta Leon, Gaztela-Mantxa, Aragoi eta Galizia.
• Europarako migrazioak: Jomuga nagusiak Alemania, Frantzia, Suitza eta Belgika izan ziren.

Migrazio prozesuaren ondorioak hauek izan ziren:

• Landa eremuak despopulatu egin ziren.
• Hiriak asko hazi ziren, askotan antolamendurik gabe, nahiz eta hirigintza planak egiten hasi. Eraikuntzaren sektorea oso dinamiko bihurtu zen.
• Biztanleriaren banaketa geografikoa aldatu zen.
• Familia asko banandu egin ziren, eta migratzaileek gabezia eta deserrotze sentimenduak pairatu zituzten.

Gizarte egituran aldaketa sakonak gertatu ziren: nekazaritzako jornalariak gutxitu eta industriako eta zerbitzuetako langileak hazi ziren. Erdiko klaseko kideen kopuruak gora egin zuen nabarmen, goi klaseak gutxiengoa izaten jarraitzen zuen bitartean. Hirietan langile klase berri bat sortu zen, baldintza ekonomiko eta politiko hobeak lortzeko borrokatzen hasi zena, askotan Sindikatu Bertikaletik kanpo (adibidez, CCOO sindikatu klandestinoan parte hartuz).

Eskolatutakoen kopuruak gora egin zuen, eta Hezkuntza Lege Orokorrak derrigorrezko eskolatze adina hamalau urtera luzatu zuen. Jokabideetan eta ohituretan aldaketak egon ziren, eta eraldaketa sekularizatzaile bat hasi zen. Elizaren barruan ere banaketa sortu zen: tradizionalismoaren aldekoak eta kristau konpromiso sozialaren aldekoak. Emakumearen rola aldatzen hasi zen, hezkuntzan eta lan munduan parte hartze handiagoarekin. Ekonomia maila hobetu ahala, etxetresna elektrikoak eskuragarriago bihurtu ziren. Telebista etxeetako elementu nagusi bilakatu zen, eta SEAT 600 autoa garapenaren ikur bihurtu zen. Kontsumo gizartearen garapenak politikarekiko nolabaiteko arduragabekeria bultzatu zuen hasieran, baina, aldi berean, pentsamolde kolektiboa aldatu eta gizartea frankismotik urruntzen hasi zen.

Liberalizazio politiko txiki batzuk ere egon ziren: 1966an Prentsa Legea onartu zen (Fraga Legea), aurretiko zentsura kendu zuena, nahiz eta autozentsura eta bahiketak mantendu. 1967an Erlijio Askatasunari buruzko Legea atera zen, katolizismoaren monopolio formalarekin amaitu zuena.

Ekonomia hazkunde handia izan zen (Espainia munduko hamargarren industria potentzia bihurtu zen), baina desoreka handiak sortu zituen. Industria eta turismo eremuek bizi-maila hobea zuten, baina nekazaritza eremu askotan azpiegitura gutxi zeuden. Bizi-maila orokorra hobetu arren, zerbitzu publikoak urriak ziren, kultura maila orokorra baxua zen, eta ekonomiaren hazkundea kanpoko faktoreen menpekoa zen neurri handi batean.

Oposizioa eta Errepresioa Garaian

Ekonomia hazkundeak, paradoxikoki, erregimena ahultzen lagundu zuen. Alderdi eta sindikatu klandestinoek gizarte mobilizazioa hedatu zuten manifestazioen eta elkarteen sorreraren bidez. Erregimenak errepresioa erabiltzen jarraitu zuen, eta Ordena Publikoko Auzitegia (TOP) sortu zen, iritzi politikoagatik jendea epaitzeko.

Langile Mugimenduaren Indartzea

Langile mugimendu berria industria gune nagusietan hazi eta sendotu zen: Katalunia, Madril, Euskal Herria eta Asturias. Mugimendu honen ardatza Langile Komisioak (CCOO) sindikatua izan zen.

CCOOren ideologia nagusia komunista zen, nahiz eta beste joera batzuk ere biltzen zituen. Langileak hitzarmen kolektiboen negoziazioen eta hauteskunde sindikalen (Sindikatu Bertikalaren barruan) bidez antolatu zituzten.

Erregimenaren erantzuna errepresioa izan zen:

• Erakundea jazarri zuten.
• CCOO legez kanpo deklaratu zuten.
• Buruzagiak epaitu eta espetxeratu zituzten (adibidez, 1001 Prozesua).

Ikasleen Protestak Unibertsitatean

Unibertsitateko ikasleen aldarrikapenak ugaritu ziren. Aldarrikapen garrantzitsuena unibertsitatearen eta, hedaduraz, gizartearen demokratizazioa zen. Sindikatu falangista ofiziala, SEU, 1965ean desagertu zen praktikan, ikasleek boikotatu zutelako.

1969an tentsioa areagotu zen, eta Bartzelonako ikasleek errektoreordetza erasotu zuten. Unibertsitatea frankismoaren aurkako gune garrantzitsu bihurtu zen. Erregimenak hainbat metodo erabili zituen kontrolatzeko:

• Poliziaren errepresioa campusetan.
• Instalazioak okupatzea.
• Irakasle eta ikasleak zigortzea.
• Fakultateak aldi baterako ixtea.

Eliza Erregimenetik Urruntzea

Elizaren sektore batzuek gero eta jarrera independenteagoa hartu zuten erregimenarekiko. Apaiz eta laiko asko askatasunaren eta giza eskubideen alde agertu ziren, eta politika eta sindikatu klandestinoetan parte hartzen hasi ziren, manifestazioetan, itxialdietan eta protesta gutunetan parte hartuz. Gobernuak Zamorako espetxe berezia sortu zuen apaizentzat. Elizarekiko harremanak hoztu egin ziren, eta tentsio uneak sortu ziren.

Oposizio Politikoaren Antolaketa

Oposizio politikoaren protagonistak alderdi politiko klandestinoak izan ziren. Alderdi Komunista (PCE) izan zen alderdirik antolatuena eta aktiboena. 1962an, erregimenaren aurkako oposizioaren ordezkariak Europako Mugimenduaren IV. Biltzarrera gonbidatu zituzten. Hau Munichen ospatu zen, Salvador de Madariaga erbesteratua antolatzaileetako bat zela. Espainiako 118 ordezkari joan ziren (barrukoak eta erbesteratuak), eta adierazpen bateratu bat onartu zuten demokraziaren alde eta erregimena gaitzetsiz.

Erregimenaren prentsak gutxietsi eta iseka egin zion biltzarrari, Municheko hitzarmen maltzurra deituz. Gobernuak gogor erreakzionatu zuen parte-hartzaileen aurka: itzuli zirenetako batzuk espetxeratu zituzten, eta beste batzuk erbestera behartu zituzten. Erreakzio honek zalaparta handia eragin zuen Europan. Francok gobernu berria eratu zuen, irudi berri bat emateko asmoz, ministro teknokrata eta irekiera-itxurakoekin (Fraga Iribarne, Solís Ruiz, Lora Tamayo, López Rodó). Hala ere, Julián Grimau komunistaren exekuzioak (1963) erakutsi zuen erregimenaren izaera errepresiboak bere horretan jarraitzen zuela.

Katalunian, oposizioak batasun eta elkartasun maila handia lortu zuen, eta 1971n Kataluniako Biltzarra (Assemblea de Catalunya) sortu zen, oposizioko indar politiko eta sozial nagusiak bilduz.