Fundamentos da Moral Cristiá: Teoloxía Moral e Ética Filosófica

FUNDAMENTOS DA MORAL CRISTIÁ

A Teoloxía é unha ciencia, pero as diversas perspectivas sobre o seu obxecto de estudo fan que se poida dividir.

Divisións da Teoloxía Moral

Dentro da Teoloxía Moral adoita dividirse en: FUNDAMENTAL (estuda a moralidade do Acto Humano en xeral) e ESPECIAL (o Acto Humano na súa realización particular).

Diferenzas entre Ética filosófica e Moral cristiá

Método: a filosofía argumenta só desde a razón, mentres que a teoloxía moral, utilizando tamén a razón, argumenta a partir dos datos que lle ofrece a Revelación, especialmente a vida e a ensinanza de Xesús.

Fin: a primeira propón que o home se perfeccione como persoa e sexa feliz na súa existencia terrena, mentres que a segunda persegue a perfección sobrenatural (dun fillo de Deus pola graza) e busca a felicidade terrena e da vida eterna.

Para a Teoloxía, a «racionalidade» e a «sociabilidade» en que se funda a Ética filosófica teñen a súa orixe en que o home foi creado á imaxe e semellanza de Deus, e o NT ensina que o bautizado é fillo de Deus (vida nova).

TODA ÉTICA busca o comportamento humano libre e responsable que dea unha orientación positiva á persoa na procura da realización do ben moral.

SELO CRISTIÁNO está na concepción antropolóxica creacionista-encarnacionista: é dicir, home = imaxe e semellanza de Deus. Salvado e redimido por Cristo.

Punto teolóxico

A reflexión sobre a moral que imos emprender non se reducirá a consideracións de tipo psicolóxico, social ou filosófico. Todos eses elementos poden entrar como axudas para comprender mellor o fenómeno da moralidade. Pero a nós interésanos aquí facer un estudo de carácter teolóxico.

Teoloxía significa, en sentido estrito, esforzo de comprensión do misterio de Deus á luz da súa propia revelación ao home. Pero significa tamén a análise de calquera realidade na súa relación con Deus. Se antes dicía que a moralidade constitúe o noso «obxecto material», agora podemos especificar o seu «obxecto formal» precisamente constituído pola dimensión teolóxica do noso estudo.

Deus revelouse a si mesmo, e revelou tamén o seu plan de salvación para o home. El «quere que todos os homes se salven» (1 Tm 2,4). Ben, esa salvación non consiste en adquirir unha serie de coñecementos, nin se realiza unicamente no paso á vida eterna. A salvación revelada e ofrecida por Deus pasa tamén a través do vivir, do actuar de cada home.

A teoloxía moral terá que ocuparse, polo tanto, da vida da persoa humana na súa relación con Deus e cos demais, á luz da revelación do seu plan de salvación para o home.

A nosa teoloxía, naturalmente, é «cristiá». E isto significa que sabemos que a revelación e a salvación ofrecida por Deus ten un nome: Xesucristo. En Cristo, Verbo de Deus encarnado, o cristián atopa a verdade que ilumina xenuinamente o seu entendemento para discernir entre o ben e o mal; en El, Fillo de Deus feito home, atopa o camiño para guiar a súa propia vida pola senda recta que leva ao Pai, e por iso mesmo á realidade máis auténtica do seu propio ser; en El, Redentor do home, participa da mesma vida divina, que vivifica todo o seu humano vivir e alcanza a súa plenitude na vida eterna.

O cristián recibiu unha nova vida: é fillo de Deus, Cristo vive en el. Xn 15, 4: «o que me ama está en min e eu nel». Esta nova riqueza de vida implica un novo modo de comportarse.

Veritatis splendor 19: «Seguir a Cristo é o fundamento esencial e orixinal da moral cristiá… Non se trata só de escoitar unha ensinanza e de cumprir un mandamento, senón de algo moito máis radical: adherirse á persoa mesma de Xesús, compartir a súa vida e o seu destino».

A nosa teoloxía é tamén «católica». É dicir, feita e vivida en comunión coa Igrexa Católica, en sintonía coa súa doutrina, tanto dogmática como moral. Esa participación na comunión da Igrexa constitúe o substrato mesmo da teoloxía, como o seu «humus»; así como a súa iluminación e garantía de autenticidade.

Definición da Teoloxía Moral

É aquela parte da Teoloxía que estuda os actos humanos, considerándoos en orde ao seu fin sobrenatural. É como a ciencia da felicidade porque amosa os camiños que a ela conducen.

«Estade sempre dispostos a dar razón da vosa esperanza a todo o que vos a pedise. Pero facede o sempre con doçura e respecto» (1 Pe 3, 15).

De aí que sexa a ciencia que acolle e interpela a divina Revelación e responde á vez ás esixencias da razón humana. Reflexión que concirne a moralidade, é dicir, o ben e o mal dos actos humanos e da persoa que os realiza; aberta a todos os homes. É a Teoloxía que recoñece o principio e o fin do comportamento moral en Aquel de quen «só El é bo».

Fundamento da moralidade

Cabería unha ética non relixiosa sobre a base dunha concepción racional da dignidade da persoa humana. Pero é difícil fundamentar valores universais válidos para todos os pobos e que todos se sintan obrigados a practicalos, sen recorrer a Deus.

Pío XI rexeitou os intentos de separar a moral da relixión (nazismo): «Cando temerariamente se nega a Deus, todo principio de moralidade queda vacilando e perece, a voz da natureza cala ou polo menos debilítase paulatinamente» (Summi pontificatus 21).

Xoán XXIII: «A base dos preceptos morais é Deus. Se se nega a idea de Deus, estes preceptos necesariamente desintégranse por completo» (Mater et magistra 208).

Método da Teoloxía Moral

En toda ciencia a cuestión do método ten unha importancia determinante. Tamén a Teoloxía Moral, en canto saber sistemático, require unha elucidación sobre a súa propia metodoloxía.

Durante moito tempo a teoloxía moral só se vía para a preparación da formación dos confesores, e o seu método era casuístico.

Desde mediados do século XIX deuse un paulatino cambio de perspectiva, no que se foi acentuando cada vez máis o carácter propiamente cristián, evanxélico, espiritual, da reflexión e da vida moral. Ese lento movemento acelerouse a mediados do noso século, ata desembocar de algún modo na celebración do Concilio Vaticano II. Aínda que o Concilio non emanou ningún documento específicamente dedicado á moral en xeral (como estaba previsto ao principio), o novo enfoque da moral permeou moitos dos seus documentos, especialmente a constitución sobre «a Igrexa no mundo de hoxe», Gaudium et spes. A partir do Concilio, pois, orixinouse un proceso profundamente renovador da Teoloxía Moral e da súa metodoloxía. Naturalmente, houbo intentos moi variados e de moi diverso valor. Ese movemento de busca segue vivo hoxe; e non podemos dicir que se configurou xa un método perfecto e definitivo. En realidade non se poderá dar nunca por rematada esa busca.

O punto de partida do noso método será o que pediu o Vaticano II ao falar da renovación da ensinanza da moral: «Aplíquese un coidado especial en perfeccionar a teoloxía moral, cuxa exposición científica, máis nutrida da doutrina da Sagrada Escritura, explique a grandeza da vocación dos fieis en Cristo, e a obriga que teñen de producir o seu froito para a vida do mundo na caridade» (OT, 16). O Concilio pide, pois, que se dea un enfoque positivo á Teoloxía Moral, a cal haberá de consistir, non na exposición dunha serie de preceptos e normas ou en ofrecer un instrumento para discernir os diversos tipos e graos de pecados… Tratarase, máis ben, de explicar a grandeza da vocación dos fieis en Cristo.

A vocación, segundo o texto de OT, é vocación en Cristo. A persoa de Cristo será central na nosa reflexión moral. En Xesucristo veremos a norma suprema da moralidade, así como a inspiración de fondo e a principal motivación para vivir en plenitude a propia dimensión moral, cuxa meta última é, precisamente, a vida eterna en Cristo.

O texto conciliar fala de exposición científica, a cal debe ser máis nutrida da Sagrada Escritura. Non bastará, polo tanto, facer unhas cantas consideracións piadosas, nin analizar «casos» de moral á luz de algúns principios previamente asumidos. Tampouco será suficiente entremesturar máis ou menos caoticamente unha serie de intuicións ou de reflexións morais; nin coser unha detrás doutra as opinións ou sentenzas de algúns autores… A ciencia require unha elaboración sistemática, unha fundación apropiada, un iter ou camiño (cf. a orixe da palabra «método») ordenado, orientado en función dun núcleo unificador. No noso caso, ese núcleo será a realidade da vida moral como resposta a unha vocación divina.

Fontes da Teoloxía Moral

As fontes da moral son todas as realidades nas que se basea esta ciencia, e das que obtén o seu fundamento. Son as seguintes:

1. A Sagrada Escritura: que por ser a mesma Palabra de Deus, é a primeira e principal fonte da moral cristiá. Para que o home soubese con certeza e sen erro as normas da súa conduta, Deus estableceu, tanto no Antigo como no Novo Testamento, prescricións de orde moral.
2. A Tradición: fonte complementaria da Sagrada Escritura. Como é sabido, non todas as verdades reveladas por Deus están contidas na Biblia. Moitas delas foron reveladas oralmente polo mesmo Cristo ou por medio dos Apóstolos, inspirados polo Espírito Santo, e chegaron ata nós transmitidas pola Tradición.
3. A Tradición manifestase de modos distintos, e é infalible só cando está recoñecida e sancionada polo Magisterio da Igrexa.

Os principais cauces a través dos cales nos chega a Tradición son:

• Os Santos Padres: conxunto de escritores dos primeiros séculos da Igrexa, que pola súa antigüidade, a súa doutrina, a santidade da súa vida e a aprobación da Igrexa merecen ser considerados como auténticos testemuñas da fe cristiá.
• Os Teólogos: autores posteriores á época patrística que se dedican ao estudo científico e sistemático das verdades relacionadas coa fe e as costumes.
• A Vida da Igrexa: desde os seus inicios, a través da Liturxia e do sentir do pobo cristián.
• O Magisterio da Igrexa: que por expresa disposición de Cristo custodia e interpreta lexitimamente a Revelación divina, e ten plena autoridade para impor leis aos homes, coa mesma forza que se viñesen directamente de Deus. O Magisterio da Igrexa garante que as ensinanzas reveladas non se adulteran co tempo. Dei Verbum, 10: «A Tradición, a Escritura e o Magisterio da Igrexa, segundo o plan prudente de Deus, están unidos e ligados, de modo que ningún pode subsistir sen os outros, e cada un segundo o seu carácter, e baixo a acción do único Espírito Santo, contribúe eficazmente á salvación das almas».

Certo que a teoloxía moral necesita outras ciencias (dereito, psicoloxía, medicina, etc.). Destaca a antropoloxía: a importancia da concepción que se teña do home.

A Razón Natural

Subsidiariamente pode falarse tamén doutras fontes, entre as que ocupa un lugar preeminente a razón natural, destacando a marabillosa harmonía entre as normas da moral sobrenatural contidas na divina Revelación, e as que propugna a orde ética puramente natural. A Revelación e a razón nunca poden contradicirse, e a razón pode prestar valiosa axuda para a intelixencia dos misterios da fe.

O CRISTIÁN NON SÓ CREE (TEOLOXÍA DOGMÁTICA), SENÓN QUE VIVE (TEOLOXÍA MORAL): Pero Dogmática e Moral forman unha soa ciencia: a vida do crente está conforme co que cre, e as súas crenzas encárnanse na vida.

Erros a evitar

Moral vs. Espiritualidade: un gran erro é separalas ascética e mística. Antes do concilio a moral ocupábase de mandamentos e pecados e a espiritualidade de como chegar á perfección. Non hai unanimidade sobre que ámbito lle corresponde a cada materia; a teoloxía da espiritualidade debería estudar as diferentes espiritualidades dentro da común vocación cristiá.

Moral vs. Pastoral: a teoloxía pastoral é o estudo teolóxico da Igrexa na realización histórica de cada época. A moral céntrase na existencia concreta da persoa. Ao estudar os temas, non se debe descuidar a dimensión pastoral; a fundamentación da moral debe estar ancorada na eclesioloxía e, polo tanto, na pastoral.