Giza Portaera, Etika eta Logika: Azalpen Gida Osoa

1. Giza portaeraren azalpen zientifikoa

Zientziaren helburu nagusia munduaren deskribapena ("zer") eta azalpena ("zergatik") bereiztea da. Azalpen zientifikoak bi atal nagusi ditu:

• Explanandum: Azaldu nahi den fenomenoa edo galdera.
• Explanans: Azalpena ematen duen erantzuna edo premisa multzoa.

Erregulartasun motak eta Hempel-en ereduak

• Erregulartasun motak: Lege nomikoak (naturaren berezko legeak) eta erregulartasun akzidentalak (kasualitate hutsak direnak) bereizten dira.
• Hempel-en ereduak: Eredu Nomologiko-Deduktiboa (ND), ziurtasun osoa ematen duena, eta Eredu Induktibo-Estatistikoa (IE), probabilitatean oinarritzen dena.
• Positibismoa vs. Kritikoak: Gizakia molekula multzo gisa (lege unibertsalen pean) edo subjektu aske eta berezi gisa aztertzearen arteko eztabaida.

2. Azalpen intentzionala: Arrazoiak eta ekintza

U-N-E eredua eta arrazionaltasun printzipioa

Giza ekintza ulertzeko U-N-E eredua erabiltzen da, hiru osagai nagusirekin: Usteak, Nahimenak eta Ekintza. Honen oinarrian Arrazionaltasun Printzipioa (RP) dago, helburuak lortzeko logika aplikatzea dakarren arauemailea.

Gizon Malgua vs. Gizon Autonomoa

• Kausak (Hempel): Gizakia kanpo-faktoreek bultzatutako izaki gisa (Gizon Malgua).
• Arrazoiak (Hollis): Gizakia bere erabakien jabe den izaki gisa (Gizon Autonomoa).
• Hollisen kritika: Hempelen teoriak gizakiari bere autonomia kentzen diola defendatzen du.

3. Irrazionaltasuna eta aurrekonpromiso estrategikoak

Irrazionaltasun motak eta Jon Elster

Jon Elster-ek irrazionaltasuna azaltzeko hainbat mekanismo psikologiko identifikatu zituen:

• Akrasia: Borondatearen ahultasuna.
• Lehentasun-aldaketa eta deskontu hiperbolikoa: Epe laburreko saria epe luzeko onuraren aurretik jartzea.
• Wishful thinking: Desira-pentsamendua edo errealitatea nahien arabera ikustea.

Aurrekonpromisoak eta arazo metodologikoak

Etorkizuneko irrazionaltasuna ekiditeko 5 aurrekonpromiso estrategiko erabiltzen dira (adibidez, substantziak kentzea edo lagunarteak aldatzea). Hala ere, badago arazo metodologiko bat: arrazoiak neurtzea zaila da gezurrak edo inkontzientea tartean daudenean.

4. Falazia logikoak: Argudio okerren azterketa

• Presazko indukzioa: Premisa gutxiegirekin lege orokor bat ateratzea.
• Indukzio nagia: Ebidentzia argiak egon arren, ondorioa onartzeari uko egitea.
• Post hoc, ergo propter hoc: Bi gertaera segidan gertatzeagatik, lehenak bigarrena eragin duela pentsatzea.
• Baldintza beharrezko eta nahikoaren nahasketa: Ezinbestekoa dena eta emaitza bermatzen duena nahastea.
• Ad ignorantiam: Zerbait egia dela ziurtatzea kontrakoa frogatu ez delako.

5. Kasu praktikoa: Jonen adibidea

Jonen kasuan, U-N-E eredua aplikatzean, ikusten dugu alkohola utzi nahi duela baina bere usteak distortsionatuta daudela. Esku-hartzean, Gizon Autonomoaren eredua eta aurrekonpromisoak erabiltzen dira. Honek perspektiba kausalaren (objektibotasuna) eta intentzionalaren (autonomia) arteko oreka eskatzen du.

6. Gizakiaren dimentsio morala eta etikoa

• Morala: Zer egin behar den zehazten duen portaera-multzoa.
• Etika: Ekintza horien zergatia aztertzen duen hausnarketa.
• Ekintza motak: Derrigorrezkoak, debekatuak, heroikoak, itsusiak edo neutralak izan daitezke.
• Balioak: Berezkoak, kanpokoak edo instrumentalak.
• Ardura morala: Askatasunez ongia eta gaizkia bereiztea eta ondorioen erantzukizuna hartzea.

Arau motak gizartean

• Legalak: Estatuak ezarritakoak.
• Sozialak: Ohituretan oinarrituak.
• Moralak: Kontzientzia pertsonalekoak.
• Erlijiosoak: Fedean oinarrituak.

7. Teoria etiko nagusiak

• Deontologikoa (Kant): Betebeharra eta asmoa dira garrantzitsuena.
• Utilitarista (Bentham/Mill): Gehienentzat onuragarria den emaitza bilatzea.
• Bertuteen etika (Aristoteles): Pertsona ona izatea eta bertuteak lantzea.
• Zainketaren etika (Gilligan): Harremanak eta zaintza erdigunean jartzea.

8. Gizarte-langintza eta paternalismoa

Gizarte-langintzan, benefizentzia (laguntza) eta autonomia (pertsonaren erabakia) uztartu behar dira. Jarrera desberdinak daude:

• Paternalismoa: Langileak erabakitzen du pertsonaren ordez.
• Sasi-paternalismoa: Itxurazko laguntza, baina benetako autonomiarik gabe.
• Antipaternalismoa: Askatasun osoa ematea, mugarik gabe.
• Ez-paternalismoa: Pertsonak erabakitzen du, baina muga etiko batzuen barruan.

9. Falazia logiko gehigarriak

• Txorimaloa: Aurkariaren argudioa distortsionatzea errazago erasotzeko.
• Ad hominem: Argudioari erantzun beharrean, pertsonari erasotzea.
• Analogia faltsua: Elkarren arteko antzik ez duten gauzak oker konparatzea.
• Ad populum: Zerbait egia dela esatea jende askok hala uste duelako.
• Falazia naturalista: Gauzak diren bezalakoak izateagatik, horrela izan behar dutela ondorioztatzea.