Historia Rzeczypospolitej w XVII wieku: wojny, powstania i najważniejsze postacie

Wydarzenia (z datami)

• 1648 – Bitwa pod Żółtymi Wodami (początek powstania Chmielnickiego)

• 1649 – Ugoda Zborowska

• 1651 – Wznowienie działań wojennych w powstaniu Chmielnickiego – Bitwa pod Beresteczkiem

• 1654 – Hetman zaporoski zawiera układ z Moskwą w Perejasławiu

• 1655 – Początek potopu szwedzkiego

• 1657 – Traktaty Welawsko-Bydgoskie

• 1658 – Ugoda w Hadziaczu

• 1660 – Pokój w Oliwie

• 1667 – Rozejm w Andruszowie

• 1672 – „Potop” turecki, wtargnięcie na ziemie Rzeczypospolitej Polskiej; Traktat w Buczaczu

• 1683 – Bitwa pod Wiedniem

• 1686 – Pokój Grzymułtowskiego

• 1699 – Zawarcie pokoju w Karłowicach

2. Pojęcia

• Sicz Zaporoska – Ośrodek władzy i obóz wojskowy kozaków zaporoskich położony za porohami Dniepru. Było to coś jak państwo – twierdza z własnym hetmanem i jamugą (?).

• Lisowszczycy – Słynna lekka jazda polska, działająca na początku XVII w. Dowodził nimi Aleksander Lisowski. Poruszali się szybko i brutalnie – atakowali głównie z zaskoczenia.

• Rejestr kozacki – Lista kozaków, którzy byli oficjalnie zatrudnieni przez Rzeczpospolitą i otrzymywali żołd.

• Traktat welawsko-bydgoski – Porozumienie między Polską a Brandenburgią. Postanowiono: Rzeczpospolita zrzeka się zwierzchnictwa nad Prusami Książęcymi, które przeszły pod władzę elektora brandenburskiego.

• Interrex – Osoba, która tymczasowo pełniła władzę królewską, kiedy w Polsce brakowało króla. W Rzeczypospolitej funkcję tę pełnił arcybiskup gnieźnieński (Prymas).

• Piechota wybraniecka – Typ polskiej piechoty wymyślony przez Stefana Batorego. Rekrutowani do niej byli chłopi zamieszkujący królewszczyzny. Każdy chłop dostawał zwolnienie z czynszów, ale musiał służyć wojsku.

• Dymitriady – Wyprawy polskich magnatów i wojsk do Rosji na początku XVII w. Celem było osadzenie na tronie Fałszywych Dymitrów. Doprowadziły do wielkiego zamieszania w Rosji i krótkotrwałego zajęcia Moskwy przez Polskę.

3. Kim byli? (z datami panowania/życia i powiązaniami rodzinnymi)

• Zygmunt III Waza – król Polski i książę litewski (1587–1632). Chciał odzyskać tron szwedzki, co doprowadziło do wojen polsko-szwedzkich. Za jego panowania miały miejsce Dymitriady i wojny z Moskwą.

• Władysław IV Waza – król Polski (1632–1648). Próbował reformować ustrój. Jego panowanie było spokojniejsze niż ojca (Zygmunta III), ale krótkie. Po jego śmierci wybuchło powstanie Chmielnickiego.

• Powiązanie: syn Zygmunta III Wazy.

• Jan II Kazimierz Waza – król Polski (1648–1668). Panował podczas potopu szwedzkiego, wojen z Kozakami i Rosją. Ostatni Waza na tronie. Po abdykacji wyjechał do Francji.

• Powiązanie: syn Zygmunta III Wazy.

• Karol Sudermański (Karol IX) – król Szwecji. Odebrał tron szwedzki Zygmuntowi III Wazie i walczył z Rzeczpospolitą podczas wojen polsko-szwedzkich.

• Powiązanie: odebrał tron szwedzki Zygmuntowi III Wazie.

• Janusz Radziwiłł – ogromnie wpływowy magnat, hetman litewski. W 1655 r. podpisał unię w Kiejdanach, poddając Litwę Szwecji – co szlachta uznała za zdradę.

• Bohdan Chmielnicki – hetman, przywódca kozaków. Dowodził wielkim powstaniem przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1648–1657.

• Henryk Walezy – pierwszy elekcyjny król Polski, wybrany w 1573 r. Ustanowił w Polsce „artykuły henrykowskie”.

• Stefan Batory – król Polski (1576–1585). Pokonał Rosję w wojnie o Inflanty, stworzył piechotę wybraniecką, wzmocnił państwo.

• Jan Karol Chodkiewicz – hetman litewski. Zwycięzca spod Kircholmu (1605) i Kłuszyna (1610). Wprowadził polskie wojska do Moskwy, gdzie osadził Władysława Królewicza jako cara.

• Stanisław Żółkiewski – hetman, słynny wódz wojsk Rzeczypospolitej. Zwyciężył pod Kłuszynem (1610), wprowadził wojska do Moskwy, gdzie osadził królewicza Władysława jako cara.