Historia – skrót do sprawdzianu: Wojny Polski w XVII wieku, Batory, Kircholm, Potop szwedzki

Temat 1 – Batory i wojny z Moskwą

• Anna Jagiellonka i Stefan Batory – wybrani na króla i królową po bezkrólewiu; Batory reformował armię.

• Wojna z Moskwą o Inflanty i Połock – zwycięstwa Batorego, odzyskanie Połocka.

• Dymitriady – wyprawy polskiej szlachty do Rosji popierające samozwańców.

• Bitwa pod Kłuszynem (1610) – zwycięstwo wojsk polskich nad Rosją i Szwecją.

• Zajęcie Kremla – Polacy przez pewien czas rządzili w Moskwie.

• Hołd cara Szujskiego – car Wasyl Szujski złożył hołd królowi polskiemu.

• Stanisław Żółkiewski – hetman, dowódca zwycięstwa pod Kłuszynem.

• Wazowie w Polsce – Zygmunt III, Władysław IV, Jan II Kazimierz.

• Pokój w Polanowie (1634) – koniec wojny z Rosją, Rosja płaci odszkodowanie.

Terminy

• Siedmiogród – księstwo w Transylwanii

• Piechota wybraniecka – chłopska piechota utworzona przez Batorego

• Hetman – najwyższy dowódca wojsk

• Samozwaniec – osoba podszywająca się pod władcę

• Kreml – twierdza i siedziba władzy w Moskwie

• Bojar – rosyjski możnowładca

Temat 2 – Wojny ze Szwecją

• Konflikt o tron Szwecji – Zygmunt III Waza chciał odzyskać tron szwedzki.

• Wojna o Inflanty – walka Polski i Szwecji o kontrolę nad Bałtykiem.

• Bitwa pod Kircholmem (1605) – wielkie zwycięstwo husarii.

• Jan Karol Chodkiewicz – dowódca zwycięstwa pod Kircholmem.

• Wojna o ujście Wisły – walka o handel morski.

• Bitwa pod Oliwą (1627) – zwycięstwo floty polskiej nad szwedzką.

• Rozejm w Starym Targu (1629) – Szwecja przejęła część portów.

• Rozejm w Sztumskiej Wsi (1635) – Polska odzyskała część dochodów z ceł.

Terminy

• Cło – opłata za przewóz towarów przez granicę

• Husaria – ciężka jazda polska z kopiami i skrzydłami

Temat 3 – Kozacy i powstanie Chmielnickiego

• Kozacy zaporoscy – wolni wojownicy z terenów Zaporoża.

• Rejestr kozacki – lista Kozaków w służbie państwa polskiego.

• Uzbrojenie Kozaków – szable, rusznice, łuki, włócznie.

• Magnateria na Ukrainie – rozwój wielkich majątków i ucisk chłopów.

• Powstanie Chmielnickiego (1648) – bunt Kozaków przeciw Rzeczypospolitej.

• Bitwa pod Beresteczkiem (1651) – zwycięstwo wojsk polskich.

• Interwencja Rosji – Rosja wsparła Kozaków.

• Utrata lewobrzeżnej Ukrainy – część Ukrainy przeszła pod władzę Rosji.

Terminy

• Dzikie Pola – stepy południowo-wschodniej Ukrainy

• Zaporoże – ziemie Kozaków nad Dnieprem

• Kozacy – wolni wojownicy

• Kozaczyzna – społeczność Kozaków

• Żołd – wynagrodzenie żołnierza

• Grekokatolicy – Kościół wschodni uznający papieża

Temat 4 – Potop szwedzki

• Najazd Szwecji (1655–1660) – zwany potopem szwedzkim.

• Postawa szlachty – część poddała się Szwedom.

• Obrona Jasnej Góry – symbol oporu przeciw Szwedom.

• Śluby lwowskie Jana Kazimierza – oddanie Polski opiece Matki Bożej.

• Stefan Czarniecki – dowódca wojny podjazdowej.

• Pokój w Oliwie (1660) – koniec wojny ze Szwecją.

• Skutki potopu – ogromne zniszczenia gospodarcze i grabież dzieł sztuki.

Terminy

• Pikinier – żołnierz z długą piką

• Muszkieter – piechur uzbrojony w muszkiet

Temat 5 – Wojny z Turcją

• Konflikt o Mołdawię – walki Polski i Turcji.

• Bitwa pod Cecorą (1620) – klęska Polski.

• Bitwa pod Chocimiem (1621) – zatrzymanie armii tureckiej.

• Wojna z Turcją 1672 – Polska przegrała, podpisano pokój w Buczaczu.

• Jan Sobieski – hetman, zwycięstwo pod Chocimiem 1673.

• Jan III Sobieski królem – od 1674 roku.

• Odsiecz wiedeńska (1683) – pokonanie Turków pod Wiedniem.

• Pokój polsko-turecki – odzyskanie Podola.

Terminy

• Imperium osmańskie – państwo tureckie

• Sułtan – władca Turcji

• Jasyr – niewola u Tatarów

• Janczarzy – elitarna piechota turecka

Temat 6 – Kryzys Rzeczypospolitej

• Skutki wojen XVII w. – spadek ludności, zniszczenie miast, kryzys gospodarki.

• Liberum veto – jeden poseł mógł zerwać obrady sejmu.

• Rokosz Lubomirskiego – bunt szlachty przeciw królowi Janowi Kazimierzowi.

Terminy

• Stulecie wojen – XVII wiek pełen konfliktów

• Rokosz – zbrojny bunt szlachty przeciw królowi

Temat 7 – Barok i sarmatyzm

• Barok – styl sztuki XVII w., pełen przepychu i emocji.

• Cechy baroku – bogate dekoracje, ruch, kontrasty światła.

• Architektura barokowa – zdobione kościoły i pałace.

• Il Gesù w Rzymie – wzór kościoła barokowego.

• Pałac w Wersalu – wzór rezydencji królewskiej.

• Barok a Kościół – sztuka wspierała kontrreformację.

• Barok w Polsce – liczne kościoły i pałace magnackie.

• Sarmatyzm – ideologia szlachty podkreślająca wolność i tradycję.

• Strój sarmacki – żupan, kontusz, pas, szabla.

Terminy

• Ornament – ozdoba

• Przepych – bogactwo dekoracji

• Sanktuarium – miejsce kultu religijnego

• Kalwaria – zespół kaplic drogi krzyżowej

• Gzyms – ozdobny element ściany

• Fasada – przednia część budynku

• Ambona – miejsce wygłaszania kazań

• Sarmaci – według legend przodkowie polskiej szlachty

• Żupan – długa suknia szlachecka

• Kontusz – wierzchnia szata szlachty

• Karabela – typ szabli

• Kształciczek – element ozdobny architektury