Historiografia, Oratoria eta Greziar Kultura: Herodoto, Tuzidides, Lisias eta Edipo Errege

Historiografia eta Oratoria Antzinako Grezian

Historiografia gizateriaren historia idatziz erregistratzera bideratutako jarduera da, hau da, gertaera garrantzitsu jakin bat deskribatzeko erabilitako modua eta metodoak. Historiografia grekozko στοριογράφος hitzetik dator, zeinaren itzulpena «historia deskribatzen edo idazten duena» litzateke. Grezian sortu zen terminoa, nahiz eta lehenago Antzinako Egipton eta Mesopotamian diziplina honen lehen urratsak eman ziren. Greziako historiografia K.a. V. mendean hasi zen eta K.a. IV. mendean amaitu zen.

Herodoto Halikarnasokoa

Herodoto Halikarnason jaio zen K.a. 484. urtean, eta greziar historialaria izan zen. Historiaren aita deitzen diote. Bere lanik ezagunena Historiak da, bederatzi liburutan banatuta, eta Mediar Gerren jatorriari buruzko ikerketak biltzen ditu. Bidai asko egin zituen, ez bakarrik Grezian, baita Mesopotamian, Egipton eta beste leku batzuetan ere. Inguruko mundua ulertu eta ezagutu nahi zuen, batez ere kulturak, eta haiei buruz idazteko. Estiloa sinplea eta zuzena da, tresna erretoriko eta estilistikorik bilatu gabe. Gertaera historiko handiak oroimenean gordetzearen garrantzia ulertu zuen lehena izan zen. Gaur egun, historialari gehienek Herodoto historiaren aita eta antzinateari buruzko informazio iturri fidagarri gisa aitortzen jarraitzen dute.

Tuzidides Atenaskoa

Tuzidides K.a. 460 inguruan jaio zen Traziako Halimunte herrian, Atenas ondoan, eta K.a. 395ean hil zen. Atenastar historialaria izan zen eta Peloponesoko Gerran estratega gisa parte hartu zuen. Gerran porrot bat izan ostean erbesteratu egin zuten, eta horrek aukera eman zion bere obra nagusia idazteko: Peloponesoko Gerraren Historia. Bere estiloa zehatza eta objektiboa da; ez zuen jainkoen esku-hartzerik aipatzen, arrazoi politiko eta militarretan oinarrituz. Horregatik, historiografia zientifikoaren aitzindaritzat hartzen da. Bere eragina handia izan da mendeetan zehar, eta gaur egun ere historia idazteko eredutzat hartzen da.

Oratoria

Oratoria ahozko komunikazioaren artea da, entzuleak konbentzitzeko, informatzeko edo emozionatzeko helburua duena. Hizlariak bere ideiak modu argi, ordenatu eta eraginkorrean adierazten ditu, erretorikaren baliabideak erabiliz: metaforak, galdera erretorikoak, errepikapenak edo konparazioak, besteak beste. Ez da soilik hitzekin jolastea; ahotsaren erabilera, keinuak eta isiluneak ere garrantzitsuak dira. Antzinako Grezian sortu zen oratoria K.a. V. mendean, Atenasen demokrazia garatu zenean. Herritarrek hitz egiteko eskubidea zuten, eta horrek diskurtsoen garrantzia areagotu zuen. Handik Erromara eta mendebaldeko kultura osora zabaldu zen.

Lisias Atenaskoa

Oratoriaren historiako pertsonaia nabarmenetako bat Lisias izan zen (K.a. V-K.a. I. mendeak), Atenaskoa. Aita aberats zuen, eta sofisten inguruan hezi zen. Bere jarduera nagusia logografoa izatea izan zen, hau da, beste pertsonentzako diskurtso juridikoak idazten zituena. Politikan demokraziaren alde zegoen eta erbesteratua izan zen. Lisiasek 90 diskurtso inguru idatzi zituen, eta 30 inguru gorde dira gaur egunera arte. Bere lanetan gai juridiko eta egunerokoak jorratzen zituen, beti egiaren alde hitz eginez. Bere estiloa oso garbia eta zuzena zen; ez zen apaindura handien zalea. Ironia eta arrazoibide sendoak erabili ohi zituen. Greziar prosa klasikoaren eredutzat hartzen da.

Greziar Erroak Gaur Egungo Hizkuntzetan

Greziar hitz asko erroetan oinarritzen dira, eta gaur egungo hizkuntza askotan erabiltzen dira. Hona hemen erro batzuk eta adibideak:

• ἄνθρωπος («gizona», «gizakia»): antropofago, antropoide, antropomorfo, filantropia, misantropia.
• ἀντί- («aurka»): antidoto, antiestetiko, antinomia, antitesi.
• ἄριστος («onena»): aristokrazia, Aristofanes, Aristoteles, Aristarco.
• ἀρχή («hasiera, agintea»): arkaiko, oligarkia, jerarkia, monarkia.
• αὐτός («bera»): autoktono, autonomo, autodidakta, automata, autopsia.
• βιβλίον («liburua»): Biblia, bibliofilo, bibliografia, biblioteka.
• γαστήρ («sabela, estomagoa»): gasteropodo, gastroenteritis, gastriko, gastronomia.
• γῆ («lurra»): apogeo, geozentriko, geoidea, geologia.
• γράφω («idatzi»): grafia, grafiko, geografia, paragrafo.
• γυμνός («biluzia»): gimnasia, gimnasta, gimnodermo, gimnogastro.
• γυνή («emakumea»): gineceo, ginekokrazia, ginekologia, misoginia.
• δέκα («hamar»): dekada, dekagono, dekalogoa, dekasilabo.
• δέρμα («azala»): dermatolisi, dermatoeskeletoa, dermisa, paquidermo.
• δῆμος («herria»): demagogia, demokrazia, demofilo, demografia.
• βίος («bizitza»): biodinamika, biologia, bioquimika, mikrobio.
• ἐγώ («ni»): egoismoa, egolatria, egozentriko.
• εὐ- («ondo»): eukaliptoa, eufemismoa, euforia, ebanjelioa.
• ζῷον («animalia»): protozoo, zoofito, zoologia, zootropo.
• ἥλιος («eguzkia»): helio, heliozentriko, helioskopio, helioterapia.
• θάνατος («heriotza»): eutanasia, tanatorio.
• θεός («jainkoa»): teokrazia, Teofilo, teogonia, teologia.
• θεραπεία («sendagarria»): helioterapia, hidroterapia, erradioterapia, terapeuta.
• ἰατρός («medikua»): foniatra, geriatra, pediatra, psikiatra.
• ἱερός («santua»): jerarkia, jeroglifiko.
• ἵππος («zaldia»): hipika, hipodromoa, hipopotamoa.
• καρδία («bihotza»): miokardioa, takikardia, kardiologia, kardiopatia.
• κεφαλή («burua»): zefalopodo, entzefaloa, makrozefalo, mikrozefalo.
• λίθος («harria»): aerolito, megalito, monolito, neolitiko.
• λόγος («hitza, tratatua, azterketa»): antropologia, arkeologia, biologia, kronologia.
• μέγας («handia»): megafonoa, megalomania, megalopolia, omega.
• μέλας («beltza»): melankolia, Melanesia, melanina.
• μέτρον («neurria»): barometroa, kronometroa, dekametroa, diametroa.
• μικρός («txikia»): mikra, mikrobio, mikroskopioa, omikron.
• μισῶ («gorroto izan»): misantropia, misoginia.
• μόνος («bakarra»): monarkia, monogamia, monolito, monoteismoa.
• μορφή («forma»): amorfo, metamorfosia, morfema, morfologia.
• νέος («berria, gaztea»): neofito, neolitiko, neologismoa.
• νεκρός («hila»): nekrofilia, nekromantzia, nekropolia, nekrosia.
• νόμος («legea, araua»): autonomia, ekonomia, gastronomia, isonomia.
• ὁδός («bidea»): anodo, katodo, metodoa, odometroa.
• ὀδούς, ὀδόντος («hortza»): odontalgia, odontitis, odontologia, ortodoncia.
• ὄνομα («izena»): anonimo, onomatopeia, sinonimo, toponimo.
• πάθος («pasioa, sufrimendua»): patologia, psikopatia, simpatia, telepatia.
• παῖς, παιδός («haurra»): pedagogia, pederastia, pediatria, pedofilia.
• παλαιός («zaharra»): paleografia, paleolitiko, paleontologia, paleozoiko.
• πᾶς, πάσα, πᾶν («dena»): panorama, Pandora, pankreasa.
• πέντε («bost»): pentaedroa, pentagonoa, pentagrama, pentametroa.
• περί («inguruan»): perikardioa, perimetroa, periodoa, periskopioa.
• πνεῦμα («arnasa, haizea»): neumatika, neumatikoa, neumatosi.
• πόλις («hiria»): Konstantinopla, kosmopolita, politika.
• πολύς («asko»): policarpo, poliklinika, polikromia, poliedroa.
• πούς, ποδός («oina»): apodo, antipoda, artropodo, podometroa.
• πρῶτος («lehena»): protagonista, protokoloa, protomartira, protoplasma.
• πῦρ («sua»): Pirineoak, piropoa, piromanoa, pirotekniака.
• σῶμα («gorputza»): somatiko, somatologia, psikosomatiko.
• τόπος («lekua»): toparka, topiko, toponimia, utopia.
• τραῦμα («zaurria»): trauma, traumatismoa, traumatiko, traumatologia.
• ὕδωρ («ura»): hidrofobia, hidrogenoa, hidrosfera, hidroterapia.
• φέρω («eraman»): feretroa, periferia, semaforoa.
• φίλος («laguna»): bibliofilo, filantropia, filarmonia, filosofia.
• φόβος («beldurra»): akrofobia, agorafobia, hidrofobia, fotofobia.
• φωνή («soinua, ahotsa»): antifona, fonema, fonetika, gramofonoa.
• φώς, φωτός («argia»): fosforoa, fotofobia, fotogenikoa, fotosfera.
• χείρ («eskua»): zirugia, kirofanoa, kiromantzia, kirurgikoa.
• χρόνος («denbora»): kronika, kronografoa, isokronoa, sinkronismoa.
• χρῶμα («kolorea»): kromatiko, kromofiloa, monokromatikoa, polikromoa.
• ψευδής («faltsua»): pseudonimoa, pseudoperipteroa.
• ψυχή («gogoa, arima»): psikopatia, psikoterapia, psikiatria, psikikoa.

Edipo Errege: Tragedia Klasikoaren Laburpena

Labur. Obra Tebasen hasten da, Edipoen jauregiaren aurrean. Herritarrak Edipo ingururatu dira laguntza eskatzeko, hirian izurrite gogor bat dagoelako. Edipo herriari laguntzeko prest dagoela dio, eta Kreonte Delfosera bidali du orakulua kontsultatzera. Kreonte itzultzen da eta izurritearen arrazoia hauxe dela dio: Laio errege ohia (Edipoen aurrekoa) hil zutela, eta hiltzailea zigorrik gabe dagoela. Orakuluak dioenez, hiltzailea aurkitu eta kanporatu arte ez da izurritea desagertuko. Beraz, Edipok zin egiten du erruduna aurkituko duela.

Pertsonaiak

• Edipo: Tebasko erregea. Arduratsua, zuhurra eta herriari benetan lagundu nahi diona. Bere burua ahaldunduta sentitzen da, baina zalantzak daude bere iraganari buruz.
• Sazerdotea: Herriaren ordezkaria. Zaharra da, eta beldurra, samina eta itxaropena erakusten ditu Edipoen aurrean.
• Kreonte: Edipoen laguntzailea. Delfostik dator eta orakuluaren mezua dakar. Zintzoa eta pragmatikoa dirudi.
• Herritarrak: Tebasekoak. Izurritearen aurrean izua eta desesperazioa erakusten dituzte, baina Edipoengan konfiantza dute.
• Koroa: Narratzailea eta herriaren ahotsa ordezkatzen du.

Lekuak

• Tebas: Obraren kokalekua. Izurritearen erdigunea, Edipoen agintepean.
• Edipoen jauregia: Ekintzaren epizentroa. Hemen egiten dira elkarrizketa nagusiak.
• Delfos: Orakuluaren kokalekua. Ez da zuzenean agertzen, baina Kreonte handik dator orakuluaren mezua ekarriz.

Gaia: Hiria kutsatuta dago eta erruduna aurkitu behar da, justizia eta egia bilatuz.