Industria Iraultza: Hasiera, Fazeak eta Ondorioak

1. Britainia Handia: Industria Iraultzaren Hasiera

1.1. Zer da Industria Iraultza?

Industria Iraultza ekoizpeneko prozesuetan masiboki makinak erabiltzen hastearen ondorioz sortutako aldaketa ekonomiko eta sozial garrantzitsuen multzoa da. Britainia Handian hasi zen, XVIII. mendearen inguruan, eta nekazaritza-ekonomiatik ekonomia industrialera eta landa-gizartetik hiri-gizartera igarotzea ekarri zuen.

• Industria Iraultzan bi fase bereizten dira: Lehen Industria Iraultza, 1760. urtearen inguruan hasitakoa, eta Bigarren Industria Iraultza, 1870. urtearen inguruan hasita.

1.2. Hazkunde Demografikoa

XVIII. mendera arte Britainia Handiko biztanleriaren hazkundea motela izan zen, jaiotza- eta heriotza-tasak altuak zirelako. Mendearen bigarren erdian, jaiotza-tasa altua mantendu zen, baina heriotza-tasa jaitsi.

• Elikadura hobetu zen nekazaritzako berrikuntzei eta elikadura-ohitura berriei esker, eta biztanleak gutxiago gaixotzen hasi ziren.
• Osasungintzan aurrerapenak egin ziren: txertoa asmatu, ospitale berriak eraiki, eta higienea hobetu (bai pertsonala, kotoizko arropa, bai publikoa, edateko uraren hornikuntza).
• Aro Modernoan ohikoak ziren epidemiek behera egin zuten.

Hazkunde demografiko horrek nekazaritzako eta industriako produktuen eskaria handitu, eta fabrika berrietarako eskulan ugaria sortu zuen.

1.3. Nekazaritza Iraultza

Elikagaien eskariaren igoerak nekazaritzan eta abeltzaintzan berrikuntzak ekarri zituen. Nekazaritzako teknikak hobetu ziren:

• Lurra lugorri utzi ordez lau urteko txandakatze-sistema erabiltzen hasi ziren (Norfolk sistema).
• XVIII. mendearen amaieran zurezko goldearen ordez burdinazkoa erabiltzen hasi ziren.
• Makineria berria sartu zen: ereiteko makinak, garia jotzeko makinak eta uzta biltzeko makinak.

Nekazaritzako egiturak ere aldatu ziren; iraultza liberalen ondorioz, lurrek jaunen edo herri-lurren izaera galdu zuten eta jabetza pribatu bihurtu ziren. Burgesek lursailak erosi, inbertitu eta irabaziak bilatu zituzten. Abeltzaintzan ere erreformak egin ziren, bazkarako lurrak handitu eta abelburu kopurua areagotuz. Ondorioz, nekazari batzuk aberastu ziren, aurrezkia sortu eta industria edo bankuetan inbertitu zuten.

Norfolk sistema nekazaritza-iraultzako berrikuntza garrantzitsuenetako bat izan zen. Lurra lau zatitan banatu eta garia, arbia, garagarra eta hirusta txandaka landatzen ziren. Abantailak:

1. Lurraren emankortasuna mantendu zuen (hirustak mantenugaiak berreskuratzen laguntzen zuen).
2. Arbia eta hirusta ganaduarentzako elikagai ziren, eta ganadu gehiagok animalia-ongarri gehiago sortzea ahalbidetu zuen.

1.4. Beste Faktore Batzuk

Hazkunde demografikoak eta nekazaritza-iraultzak ez ezik, beste baldintza batzuek ere erraztu zuten Britainia Handia ekonomikoki haztea:

• Merkatu zabalak: Barne-merkatu sendoa, komunikazio onekin eta aduanarik gabe. Itsasoz bestaldeko kolonietan salgaiak saltzen zituen, irabazi handiak emanez, eta industrian inbertitu.
• Burgesiaren pentsamolde berria: Inbertitzeko eta irabaziak bilatzeko jarrera irekia, eta enpresa-munduan arriskuak hartzeko prest zegoen. Parlamentuan erdi-mailako klaseak ziren nagusi, eta negozioen aldeko legeak egin zituzten.
• Burdina-meatze eta ikatz-meatze ugari: Fabrika berriak martxan jartzeko beharrezkoak ziren burdina eta ikatza eskuratzen zituen. Fabrika asko meatzeen ondoan ezarri ziren.

2. Lehenengo Industria Nagusiak

2.1. Lehenengo Fabrikak

XVIII. mendera arte, manufaktura-lanak lantegi txikietan egiten ziren, baina XVIII. mendearen bigarren erdian, makinen sorreraren ondorioz, fabrikak sortzen hasi ziren. Hona hemen aldeak:

2.2. Kotoi-Industria

Britainia Handiko kotoi-industriak lehengai ugari eta merkea zuen, kolonietatik iristen zen kotoia. Industria hau izan zen berrikuntza teknikoak lehenengoz aplikatu zituena:

• Irute-jarduera: Iruteko makina mekanikoarekin (James Hargreaves, Richard Arkwright eta Samuel Crompton).
• Ehuntze-jarduera: Ehungailu mekanikoarekin (John Kayren anezka hegalaria eta Edmund Cartwrighten asmakizunak).

Horri esker, ehungintzako ekoizpena asko handitu zen, ehunak merkeak eta kalitate onekoak izan ziren, eta azkar zabaldu ziren nazioarteko merkatuetan. Ehungintzaren garapenak beste jarduera batzuk ere bultzatu zituen, nekazaritza eta siderurgia batez ere.

2.3. Industria Siderurgikoa

XVIII. mendera arte Britainia Handiko burdina kalitate txarrekoa zen, eta gehiena inportatu egiten zen. Mendearen hasieran egur-ikatza urritzen hasi zenean:

• 1709an Abraham Darbyk koke-ikatza (harrikatza) erabili zuen lehen aldiz burdin mea galdatzeko.
• Mendearen amaieran, Henry Cortek ekoizpen-prozedura berri bat patentatu zuen eta labe garai modernoak eraiki ziren.

Ondorioz, burdinaren eskaria eta ekoizpena nabarmen handitu ziren.

2.4. Liberalismo Ekonomikoa eta Kapitalismoa (Adam Smith)

Industria Iraultzarekin ekonomia liberalak bidea ireki zuen, eta haren teoriko nagusia Adam Smith izan zen. Haren ustez, estatuak ez zuen ekonomian esku hartu behar, merkatuak berez funtzionatzen zuelako esku ikusezinaren bidez. Eskaintza eta eskariaren legeak produktuen eta soldaten prezioak arautzen zituen.

Smith-ek lanaren banaketa defendatu zuen (produktibitatea handitzen zuelako), baita enpresak sortzeko, langileak kontratatzeko eta prezioak ezartzeko askatasun ekonomikoa ere. Industria Iraultzak sistema ekonomiko kapitalistaren garaipena ekarri zuen, liberalismo ekonomikoan oinarritua.

3. Garraioen Iraultzaren Eragina

3.1. Nabigazioaren Garapen Handia

Britainia Handiko industria-ekoizpena azkar hazi zenez, garraiobide azkar eta seguruak behar zituen. 1750etik aurrera errepideak hobetuta ere, ibaien garraioa lehorrekoa baino merkeagoa eta seguruagoa zen, eta horregatik kanalen eraikuntza garrantzitsua izan zen.

1807an Fultonek lurrun bidez propultsatutako itsasontzien lehen linea komertziala jarri zuen martxan, nahiz eta hasieran lurrunontziak ibai-nabigaziorako soilik erabili.

3.2. Tren-Garraioaren Aroa

Tren-garraioa sortzeko bi aurrerapen elkartu ziren: burdina (lehengaia) eta lurrun-makina (propultsioa).

• 1814an George Stephenson lurrunezko lehen tren-makina eraiki zuen ikatza meatzeen artean garraiatzeko.
• 1825ean Ingalaterrako lehen zama-trenen linea inauguratu zen.
• 1830ean Liverpool eta Manchester arteko lehen bidaiari-tren linea ireki zen.

Trena gero eta azkarragoa, seguruagoa eta merkeagoa bihurtu, eta zeharkatzen zituen lurraldeetako industrializazioa bultzatu, meatzaritza eta siderurgia indartuz.

3.3. Garraiobide Berrien Ondorioak

Garraiobide berriak azkarragoak, seguruagoak eta zama-edukiera handiagokoak izan, eta ondorio ekonomiko eta sozial garrantzitsuak izan zituzten:

• Eguneroko bizitzan eragin handia izan zuten, emigrazioa eta aisialdirako joan-etorriak erraztu zituztelako, eta dieta hobetu zuten elikagai galkorrak garraiatzeko aukera emanez.
• Merkataritza garatu zen, bidaia-denborak eta garraio-kostuak murriztu zirelako, eta bidaiak areagotu zirelako.

4. Bigarren Industria Iraultza

1870etik aurrera garapen ekonomikoaren bigarren fasea hasi zen, Bigarren Industria Iraultza izenekoa, eta aldaketa sakonak ekarri zituen energian, industrian, garraioetan eta lan-antolaketan.

4.1. Energia-iturri eta Industria Berriak

Bigarren Industria Iraultzaren oinarrian bi energia-iturri berri egon ziren: elektrizitatea eta petrolioa.

• Elektrizitatea: Industrian makinak mugitzeko erabili zen, eta horri esker garraiobide berriak (tren elektrikoa, metroa, tranbia) eta komunikabide berriak (telefonoa, irratia) sortu ziren.
• Petrolioa: 1859tik aurrera ustiatzen hasi zen. Garrantzi handia hartu zuen ezkanda-motorra asmatu zenean (automobiletan erabiltzeko), eta industria petrokimikoa garatu zen.

Etapa honetan ehungintzak nagusitasuna galdu zuen, eta haren ordez industria berriak indartu ziren, batez ere Estatu Batuetan eta Alemanian.

• Industria siderurgikoa: Nabarmen garatu zen Bessemer bihurgailua asmatu zenean, altzairua kantitate handitan eta merke ekoizteko aukera eman baitzuen.
• Industria kimikoa: Lehengai berriak erabili ziren produktu berriak sortzeko (farmaziako gaiak, produktu sintetikoak, koloratzaile artifizialak, dinamita).
• Industria elektrikoa: Elektrizitatea ekoizten eta banatzen hasi zenean garatu zen (Philips bezalako enpresa handiak sortu ziren).

4.2. Garraioetan eta Komunikabideetan Egindako Aurrerapenak

XIX. mendearen bigarren erdialdetik XX. mendearen lehen hamarkadetara aurrerapen handiak izan ziren:

• Trenbidea: Erabilera zabaldu zen, azkarragoa, seguruagoa eta merkeagoa bihurtuz. Hirietan, tranbia elektrikoa eta metroa garatu ziren.
• Itsas garraioa: Lurrunontziak hobetu ziren eta Suezko eta Panamako kanalen eraikuntzak bidaien iraupena eta kostuak murriztu zituen.
• Lurreko garraio berria: Ezkanda-motorra eta pneumatikoak asmatu zirenean, automobila agertu zen (Karl Benz eta Daimler, 1895ean).
• Aireko garraioa: Wright anaiek lehen hegaldia egin zuten.
• Komunikabideak: Telefonoa (A. Meucci eta A. Graham Bell) eta irratia (Guglielmo Marconi).

4.3. Lan Egiteko Modu Berriak

Bigarren Industria Iraultzarekin ekoizpena handitzeko lan-antolaketa berriak ezarri ziren:

• Taylorismoa (Frederick Taylor): Langile bakoitza ataza batean espezializatzen zen, atazen iraupena kronometratzen zen eta soldata egindako lanaren araberakoa zen.
• Fordismoa (Henry Ford): Muntaketa-katean oinarritua, non produktuak etenik gabe igarotzen ziren, ekoizpena handituz. Horri lotuta, serieko fabrikazioa garatu zen.

Enpresa-antolaketan aldaketak:

• Sozietate anonimoak: Akzioetan oinarritutako enpresak, kapitala akziotan banatzen zen, eta akzioak burtsan salerosten ziren.
• Enpresa-elkarketak: Helburua irabaziak handitzea eta merkatua kontrolatzea zen. Besteak beste: kartela (ekoizpena eta prezioak kontrolatzeko hitzarmena), trusta (ekoizpen fase guztiak kontrolatzen zituzten enpresen elkarketa) eta holdinga (akzio gehienen jabe zen enpresa batek gainerakoak kontrolatzen zituenean).

4.4. Enpresa Handia eta Banku Modernoa

Industria Iraultzaren hasieran enpresak txikiak eta familiartekoak ziren. Sozietate anonimoen bidez hedatu ziren kapital faltagatik. Aldi berean, bankuek garrantzi handia hartu zuten, enpresei maileguak emanez eta aurrezkiak inbertituz, eta horren ondorioz finantza-kapitalismoa sortu zen.

4.5. Asmakuntza Berriak

Garai honetan asmakuntza ugari egin ziren:

• 1838an: Morse-k telegrafoa.
• 1876an: Graham Bellek telefonoa.
• 1877an: Edisonek fonografoa.
• 1879an: Bonbilla.
• 1885ean: Automobila (Benz eta Daimler).
• 1895ean: Lumière anaiek zinematografoa.
• 1906an: Marconik irratia.

5. Industria Iraultzaren Hedapena

5.1. Industria Iraultza Europan

• Belgika: Britainia Handiaren ondoren industrializatu zen lehen herrialdea; ehungintza eta siderurgia izan ziren nagusi.
• Frantzia: 1830etik 1850era industrializatu zen, baina ez zen maila berera iritsi (nekazaritza-jabe txikiak, hazkunde txikia, eskulangintzaren garrantzia).
• Alemania: 1870era arte estatu bateratua ez zenez, industrializatzeko zailtasunak izan zituen; siderurgia eta metalurgia izan ziren nagusi.
• Beste herrialde batzuk: Danimarka (nekazaritza espezializatua) eta Suedia (kalitatezko burdina ugari).

5.2. Ameriketako Estatu Batuak

AEB Bigarren Industria Iraultzaren garaian potentzia handi bihurtu zen.

5.3. Japoniako Meiji Aroa

1868tik XX. mendearen hasierara arte Japonian industrializazio-prozesu bat garatu zen, Meiji aroa izenekoa.

5.4. Errusiaren Industrializazio Berantiarra

Errusiaren industrializazioa berandu hasi zen, XIX. mendearen amaieran.

6. Biztanleria eta Hiriak Industrializazio Garaian

6.1. Hazkunde Demografikoa eta Migrazio Handiak

XIX. mendean Europako biztanleria asko hazi zen, heriotza-tasa jaitsi zelako eta jaiotza-tasa altua zelako. Hiritartzea handitu zen, nekazaritzako lanen mekanizazioak nekazari asko lan bila hirietara joatera bultzatu baitzituen. Hala ere, hiriek ez zuten exodo guztia hartzeko gaitasunik izan, eta ondorioz 60 milioi europarrek beste kontinente batzuetara emigratu zuten 1800etik 1924ra.

6.2. Hiri-eredu Berria: Hiri Industriala

XIX. mendearen hasieran hiri handirik ez zegoen, baina amaieran milioi bat biztanletik gorako hiri ugari sortu ziren. Hiriak fabriken inguruan hazi ziren eta hiri industrialaren eredua sortu zen. Harresi zaharrak bota eta hiriak auzotan banatu ziren gizarte-klasearen arabera.

• Langile-auzoak: Fabriketatik gertu kokatu ziren, etxebizitza txikiekin, aireztapen eta argi eskasekin, eta oinarrizko zerbitzurik gabe (ez txorrotako urik, ez bainugelarik, komunak partekatuak). Higiene- eta osasun-arazoak ohikoak ziren (tifusa, kolera).
• Zabalgune burgesak: Etxebizitza handiagoak eta aireztapen onekoak ziren, ur-horniketa eta hustubideak zituzten, eta bizi-baldintzak askoz hobeak ziren.

7. Klase-Gizartea

Industria Iraultzari lotutako aldaketa sozial nagusia klase-gizartea izan zen. Gizarte industrial berria berdintasun juridikoan oinarritu zen, baina desberdintasun ekonomiko handiak mantendu ziren.

Estamentuak desagertu egin ziren, eta haien ordez gizarte-klaseak agertu ziren, aberastasunaren edo egoera ekonomikoaren arabera bereizten zirenak. Hiru klase nagusi bereizi ziren: goi-mailakoa, erdi-mailakoa eta behe-mailakoa.

7.1. Goi-mailako Klaseak

• Aristokrazia edo Goi-noblezia: Pribilegioak kendu zitzaizkion eta zergak ordaintzen hasi zen. Hala ere, oraindik postu garrantzitsuak zituen administrazioan, armadan eta diplomazian.
• Goi-burgesia: Klase boteretsuena bihurtu zen (enpresariak, goi-funtzionarioak, medikuak). Industria berrietan inbertitu zuen, mentalitate ekintzailea izan zuen, eta aisialdi kulturala egiten zuen.

7.2. Erdi-mailako Klaseak

XIX. mendearen amaieran erdi-mailako klasea edo behe-burgesia zabaldu zen, batez ere hirietan. Negozio txikien jabeak eta profesionalak ziren, eta bizimodu lasaia baina xumea zuten, lanari garrantzi handia ematen ziotelako.

7.3. Behe-mailako Klaseak

• Nekazariak: XIX. mendean biztanle gehienak ziren.
• Proletarioak: Lan-indarra soldata baten truke saltzen zuten langileak. Soldata oso baxuekin eta lan-baldintza oso gogorrekin lan egiten zuten (lanaldi luzeak, zigorrak, haurren lana).
• Etxeko zerbitzariak: Klase herritarrekoak ziren, soldata oso baxua jasotzen zuten eta enplegatzaileen ganberetan bizi ziren.

8. Langile-Mugimenduaren Sorrera

8.1. Lehen Urratsak: Ludismoa eta Sindikatuak

Langile-mugimendua XIX. mendearen hasieran sortu zen, langileek beren lan-baldintzak hobetzeko egindako ekimen kolektiboen multzo gisa.

• Ludismoa: Langileek makinak suntsitu zituzten, haien egoeraren erruduntzat hartzen zituztelako.
• Kartismoa: Langileen egoera gogorrari erantzuteko sortu zen, helburua lan-eskubideak eta eskubide politikoak lortzea (gizonezkoen sufragio unibertsala barne).
• Sindikatuak: Langileen interesak eta eskubideak defendatzeko sortu ziren (soldata hobeak, lanaldia murriztea). Lehenengoak Britainia Handiko Trade Unions izan ziren. Elkartzeko eskubidea lehen aldiz 1824an onartu zen Britainia Handian.

8.2. Oinarri Ideologikoak: Marxismoa eta Anarkismoa

Marxismoa

K. Marxek eta F. Engelsek garatua (XIX. mendearen erdialdean). Langile-klasearen esplotazioa salatu eta kapitalismoa deuseztatzeko langile-iraultza defendatu zuten. Helburua proletalgoaren diktadura, jabetza kolektibizatzea eta langileen Estatua sortzea zen, azkenean gizarte komunista, klaserik gabekoa, lortuz. Marxek langile-alderdiek politikan parte hartzea defendatu zuen, eta horren ondorioz alderdi sozialistak sortu ziren (1875etik aurrera).

Anarkismoa

Proudhon, Bakunin eta Kropotkin nabarmendu ziren. Norbanakoaren askatasuna, jabetza pribatuaren kritika, jabetza kolektiboa eta agintearen ukapena (bereziki Estatuarena) defendatu zituzten. Estatua suntsitu eta gizarte kolektibista eta berdintasunezkoa sortzeko langileen eta nekazarien ekintza iraultzailea aldarrikatu zuten. Politikan parte hartzearen aurka agertu ziren.

Antzekotasuna Marxen eta Bakuninen artean: kapitalismoa eta klaseak deuseztatzea. Desberdintasuna: Marxek Estatuan ekoizpen-bideak zentralizatzea defendatu zuen, eta Bakuninek Estatua abolitu eta gizartea berreraikitzea.

8.3. Langileen Internazionalak

• Lehenengo Langileen Nazioarteko Elkartea (1864): Sozialisten eta anarkisten arteko desadostasunengatik desagertu zen.
• Bigarren Internazionala (1889): Langile-erakunde marxistak koordinatzeko sortu zen. Sinbolo nagusiak sortu zituen: Maiatzaren Lehena eta kolore gorria.

Langile-mugimenduak lorpen garrantzitsuak eskuratu zituen:

• 1802: Haurren lanaldia 12 ordura murriztu zen.
• 1819: 9 urtetik beherakoen lana debekatu zen.
• 1824: Elkartzeko eskubidea aitortu zen.
• 1833: Haurren lanaldia mugatu eta eskolara joatea derrigorrezkoa izan zen.
• 1842: Haurren eta emakumeen lana meategietan debekatu zen.
• 1878: Emakumeen lanaldia mugatu eta segurtasun-neurriak ezarri ziren.
• 1908: Gizarte-segurantzako lehen sistemak sortu ziren.
• 1919: Eguneko zortzi orduko lanaldia aitortu zen.

Lehen Industria Iraultza vs. Bigarren Industria Iraultza