Industria eta Nekazaritza Iraultza: XIX. Mendeko Aldaketak

Industria eta Nekazaritza Iraultza: XIX. Mendeko Aldaketak

Hazkunde demografikoak

Hazkunde demografikoak: Industrial iraultzak aldaketa ekonomiko eta teknikoak eragin zituen. Nekazaritza eta gizarte aldaketak agertu ziren. Ingalaterran XVIII. mendeko erdian hasi zen.

Iraultza demografikoa

Iraultza demografikoa: Biztanleriaren hazkundea: populazioaren gorakada. Ondorioak: elikagaien ekoizpenaren igoera, medikuntza eta higienearen hobekuntzak, epidemien gutxitzea; heriotza-tasa jaitsi, jaiotza-tasa igo eta bizi-itxaropena handitu.

Nekazaritza Iraultza

Nekazaritza iraultza: Jende kopuruaren gehitzeak eskaria handitu eta prezioetan eragina izan zuen. Bi aldaketa nagusi izan ziren:

• Lur-jabetzaren aldaketak: legeak, lur pribatizazioa eta hesitzea (enclosure) — lur-sisteman aldaketak.
• Laborantza teknikak: mekanizazioa eta hobetutako teknikak; Amerikako produktu berriak merkatuan agertzen hasi ziren.

Industria: makineria eta lurrun-makina

Industria, makina eta lurrun-makina: Lehen makineria sinpleek produktibitatea gehitu zuten; prezioak eta eskariaren harremanak aldatu ziren. James Wattek egindako hobekuntzek (1769 inguruan) lurrun-makinen erabilera sendotu zuten. Lurrun-makinek erregaitzat ikatza erabiltzen zuten; makina batzuek pertsona baten lana ordezkatzen zuten zatiak egiten zituzten.

Ehungintza

Ehungintza: Britainia Handian kotoi-industria izan zen lehen sektorea. Amerikako kotoiaren hornidura izan zen garrantzitsua. Lurrun-makinek eta ehungailu mekanikoek, hala nola Water Frame, Spinning Jenny eta Mule, industrian aplikazioa izan zuten (mende bukaeran, 1780ko hamarkadetatik aurrera ehungailu mekanikoak zabaltzen joan ziren).

Ikatza eta burdina (siderurgia)

Ikatz eta burdina: Siderurgia industrializatu zen. 1732an Darbyk kokearen erabilera bultzatu zuen burdinaren ekoizpenean; 1855ean Bessemer bihurgailuaren garapenak burdina altzairuan bihurtzea erraztu zuen. Horiek guztiak trenbide eta lanabes berrien garapenean izan zuten eragina.

Kapital eta industria hedapena

Kapital industrialaren hedapena: XIX. mendeko lehen erdian eta erdialdean industria Frantzian eta Belgian hedatu zen (burdin sektorea garrantzitsua). 1850–1870 inguruan Errusia, Alemania, AEB eta Japonia ere industrializatzen hasi ziren. Teknologia asko inplementatu ziren; enpresen kontzentrazioa eta bankuen garrantzia handitu ziren; estatuen esku-hartzea ere nabarmendu zen. Europa hegoaldeko eremu askok nekazaritza eremu izaten jarraitu zuten, eta industria-garapenetik at geratu ziren XX. mendera arte.

Gizarte industriala

Gizarte industriala: XIX. mendeko aldaketek gizarte-egitura aldatu zuten. Diruaren garrantzia handitu zen eta mailakatze soziala nabarmendu zen. Hirugarren gizarte-maila nagusi identifikatu ziren: goi-maila, erdiko maila eta behe-maila. Bi talde handi izan ziren, laburbilduz: burgesia (goi eta erdi-mailak) eta langile-klasea (behe-maila).

Burguesia

Burguesia: Industria eta negozioen jabeak. Goi-mailako burgesiak diru asko zuten (bankariak, errentatzaileak) eta lantegi eta enpresen jabeak ziren. Erdiko mailako burgesiak profesional liberalak, funtzionarioak eta merkataritza-jarduerak zituzten. Behe-mailan dendariak eta artisauak zeuden. Goi-mailako burgesia batzuetan antzinako nobleziarekin harremanetan sartu zen eta nobleziarekin antzeko bizi-modua bilatu zuen.

Langileak

Langileak (proletargoa): Talde ugariena izan ziren eta egoera ahulean zeuden (fabriketako langileak). Babes-legeik ez izateak, soldata baxuak, opor eta baldintza faltak, higiene eskasa eta bizi-baldintza txarrak izan ziren ohiko arazoak.

Sindikatuak eta lan-baldintzak

Sindikatuen sorrera: Hasieran elkarteak debekatuta zeuden; 1825ean (Ingalaterran) arauak aldatzen hasi ziren eta lehen sindikatuak sortu ziren. 1834an Great Trade Union bezalako lehen elkartzeek lan-baldintzak hobetzea bilatu zuten: elkartzeko eskubidea, lanaldi murrizketa, soldata igoerak eta haurren lana arautzea edo debekatzea.

Langileen Internazionala

Langileen internazionala: Marxistak eta anarkistak ideologikoki bereizi ziren; grebak mundu osoan izan ziren kapitalaren aurkako borrokaren zati gisa (internazionalismo proletarioa). 1864an Marx-ek Lehen Internazionala antolatu zuen, marxistak eta sindikalistak barne. Marx eta Bakuninen arteko eztabaidak eragin zuten Lehen Internazionalaren gainbehera (1876 inguru). 1899an Bigarren Internazionala sortu zen, nagusiki marxista, eta mundu osoko alderdi sozialisten ekintzen koordinazioan zentratu zen. Maiatzaren 1a geroago langileen eguna bihurtu zen.

Kapitalismo industriala eta faseak

Kapitalismo industriala: Industriaren iraultzak ekarri zuen kapitalismoaren egitura berria. Fisiokratia eta Adam Smith bezalako pentsamendu ekonomikoek estatuaren esku-hartzea mugatu nahi izan zuten, baina praktikan industria garapenarekin enpresa eta bankuen eta estatuaren arteko harremanak konplexuagoak bilakatu ziren. Industriaren bigarren fasea XIX. mendearen erdialdetik hasita nabarmendu zen: Britainia, Frantzia eta Belgika nagusi ekonomikoak izan ziren lehenik, eta gero Alemania, Estatu Batuak eta Japonia potentzia industrial bihurtu ziren.