Inperialismoa: Afrika eta Asiaren Banaketa, Gatazkak eta Ondorioak

Afrikaren Banaketa (Inperialismoa)

Sarrera

Hedapen inperialista Afrikan hasi zen 1870ean. Urte horretan kolonia txiki batzuk zeuden. Mende horren azken herenean, lurraldea erabat okupatu zuten. Gatazkak sortu zituen herrialde kolonizatzaileen artean.

Lehen Urratsak: Potentzia Inperialistak eta Hedatze-Aldeak

Frantziak eta Erresuma Batuak hasi zuten prozesua. Frantziak Aljeria okupatu zuen 1848an, lurralde frantses izendatuz, baina ezarpena ez zen amaitu 1870. urtera arte, eta 1881ean frantsesek protektoratua ezarri zuten Tunisian.

Egipton, frantsesen eta ingelesen arteko gatazka sortu zen, Suezko kanaleko ibilbidea kontrolatzeko. Erresuma Batuak Egipto kontrolatu nahi zuen, Indiarako ibilbidea ziurtatzeko. 1882an matxinada nazionalista bat gertatu zen, eta britainiarrek Egipto okupatu eta ingelesen protektoratu bihurtu zuten.

XIX. mendearen bigarren erdian, esplorazio- eta aurkikuntza-bidaia ugari egin zituzten. Esploratzaile nabarmenenak: David Livingstone, Henry Stanley, Savorgnan de Brazza eta M. Iradier.

Berlingo Konferentzia

Frantziaren eta Belgikaren artean areriotasunak zeuden, eta Alemaniako merkatariek interes handiagoa zuten Kongogatik eta Erdialdeko Afrikagatik. Bismarckek Nazioarteko Konferentzia bat antolatu zuen Berlinen, 1884tik 1885era bitartean. Konferentzian zenbait itun onartu ziren:

• Kongo eta Niger ibaietan merkataritzan eta nabigazioan aritzeko askatasuna.
• Esklabotzaren debekua.
• Kongoko Estatu Librea ontzat hartzea, Belgikako Leopoldo II.aren menpe.
• Okupazio Eraginkorraren Printzipioa: Lurraldea benetan okupatzea beharrezkoa zen, norberak eskuratzeko. Ondorioz, Afrikaren banaketa bizkortu zen, eta potentziek oraindik beste herrialde batenak ez ziren lurraldeak menderatu zituzten.

XIX. mende amaieran, beste potentzia batzuk hasi ziren esku hartzen Afrikaren banaketan. Garrantzitsuenak Italia eta Alemania izan ziren. Italiak Somalia eta Eritrea bereganatu zituen, baina huts egin zuen Etiopia menderatzeko saioan, eta armada porrota jasan zuen Aduan (1896). Alemania izan zen esku hartzen azken potentzia koloniala. 1884tik aurrera, koloniak ezarri zituen Ekialdeko Afrikan. Hego-mendebaldeko Afrika Alemaniarra izena hartu zuen.

Nazioarteko Gatazkak

Ez zen lortu gatazkak amaiaraztea.

Inperio jarraituak eratzeko asmoek gatazkak eragin zituzten. Erresuma Batuak iparraldea eta hegoaldea batu eta inperio bat eratu nahi zuen, trenbide-sare baten bidez lotuz. Proiektu hori ez zen batere bateragarria Frantziaren asmoekin. Frantsesek, berriz, mendebaldetik ekialdera bitarteko ardatz koloniala eratu nahi zuten, eta horrek tirabira sortu zuen bi potentzietako armadek Sudanen topo egin zutenean.

Hegoaldeko Afrikan, portugesen eta holandar-alemaniar kolonoen interesek talka egin zuten. Portugesak XVI. mendetik zeuden Angolan eta Mozambiken, eta holandar eta alemaniar kolonoak Lurmutur Hirian XVII. mendetik. Erresuma Batuak Lurmutur Hiria okupatu zuen 1806an. Areriotasuna areagotu egin zen 1884tik aurrera, Alemania Afrikako hego-mendebaldean sartu zenean.

Ingelesen eta boerren (holandar kolonoen) arteko gatazka areagotu zen Orange eta Transvaalen urre- eta diamante-hobiak aurkitzean. 1899tik 1902ra, ingelesen eta boerren arteko gerra gertatu zen. Boerrak galtzaile atera ziren, eta Erresuma Batuak bi errepublikak anexionatu zituen.

XX. mende hasieran, gatazka inperialistak sortu ziren Marokon. Marokoko auziaren ondorioz, frantsesen eta alemaniarren arteko tentsioak areagotu ziren. Frantziarrek protektoratua ezarri nahi zuten Marokon, baina alemaniarrek ez zieten utzi nahi. Hori izan zen Lehen Mundu Gerra sortu zuen arrazoietako bat.

Hedapen Inperialista Asian: Jabetzak

Sarrera

Europarren hedapen inperialista Asiara iritsi zen XIX. mendearen azken herenean.

Errusiar Inperioa

Asian, batez ere, politikoa izan zen. Errusiak XVII. mendean Asiako iparraldea okupatu zuen, eta XIX. mendearen erdian Turkestango lur emankorrak lortzera abiatu zen. 1880-1890etik aurrera, Transiberiar trenbidea eraiki zen.

Errusiarrek Turkestanen aurrera egin zutenean, Erresuma Batuarekin areriotasunak sortu ziren. Bi herrialdeak Afganistan eta Tibet lortzeko gerran sartu ziren. 1904tik 1905era bitartean, Errusia eta Japoniaren arteko Gerra gertatu zen; Errusiak galdu zuen.

Britaniar Inperioa

India zen britainiarren helburu nagusia Asian. XVIII. mendetik aurrera, Ekialdeko Indietako Konpainia Ingelesak lurraldeen zati handi bat bereganatu zuen, britainiar gobernuaren laguntzaz. Britainiar armadaren baitan indiar soldaduen armada bat zuen; zipaioak deitzen zitzaien. 1857tik 1858ra, zipaioak matxinatu ziren, britainiar ofizialek beren erlijio-sinesmenak mespretxatzen zituztelako. Ondorioz, britainiar gobernuak berriro antolatu behar izan zuen koloniaren administrazioa. Konpainia desegin zen, eta India koroaren menpe geratu zen, erregeorde batek gobernatuta.

Frantziaren hedapen koloniala Indotxinara iritsi zen, eta Erresuma Batuak Birmania okupatu eta protektoratu bihurtu zuen. Malaysiako erdialdeko eta hegoaldeko sultanerriak ere okupatu zituen. Erresuma Batuak koloniak zituen Ozeanian, eta gero dominiu bihurtu ziren.

Frantziako Inperioa

Hedapena Indotxinan hasi zen, 1858tik 1860ra. Mekong ibaiaren delta okupatu zuten, eta itun bat sinatu zuten Annamgo erregearekin; hark Kotxintxinako ekialdeko hiru probintziak Frantziaren esku utzi zituen. 1887an, Indotxinako Batasun Orokorra eratu zen.

1893an, Siamen neutraltasuna onartu zen, estatu independente gisa.

Beste Inperio Batzuk: Herbehereak, Alemania, Portugal, AEB

Herbehereek 1882tik aurrera India Nederlandarren administraziopean hartu zuten, eta Alemaniak Ekialdeko Ginea Berria eta Marshall, Salomon, Karolina eta Mariana uharteak anexionatu zituen.

Txinako Egoera

Europako eta Estatu Batuetako merkataritza-helburu nagusia Txina izan zen, eta gero Japoniarena ere. Baina potentzien arteko areriotasuna hain zen handia, Txinak independentziari eutsi ziola teorian.

Txinako gobernuak opioa sartzea debekatu zuen, eta ondorioz Opioaren Gerrak sortu ziren. Ondoren, Erresuma Batuak eta Frantziak Txina zenbait itun negoziatzera behartu zuten, hurrengo biak garrantzitsuenak izanik:

• Txinak Hong Kong Erresuma Batuari eman zion.
• Atzerritarrei zenbait eskubide onartu zitzaizkien: hiri batzuetan beren koloniak sor zitzaketen, eta aduanak kontrolatu.

Txina europar merkatuentzat irekita geratu zen, eta horrek bertako merkatarien hondamendia ekarri zuen. Mendebaldeko potentziak indarrez sartu ziren, eta inperioko ordena soziala eta politikoa aldatu zuten.

1880an, Txinako lurraldea bost eragin-eremutan banatu zen. Frantziaren eta Japoniaren gerretan galdu ondoren, enperadoreak zenbait porturen eta eragin-eremuren kontrola eman zien britainiarrei, frantsesei, alemaniarrei, estatubatuarrei eta japoniarrei baliabide batzuk ustiatzeko.

Txinak atzerritarren eskakizunak onartu zituen, eta mugimendu nazionalista erradikalak sortu ziren; boxerren matxinadak porrot egin zuen, eta horrek kontzesio-sistema sendotu eta gorteko sektore kontserbadoreak indartu zituen.

Egoera ezegonkorra zen; 1911n iraultza bat izan zen, errepublika aldarrikatu zen, eta horrela amaitu zen Mantxu dinastia.

Inperialismoaren Aztarnak eta Ondorioak

Sarrera

Europarrek "lapurretaren ekonomia" deitzen dioten hori martxan jarri zuten, helburua lurraldeak ahalik eta kostu txikienarekin ustiatzea zelarik.

Ustiaketa Ekonomikoa

Europarrek lurrak hartu eta indigenak indarrez mugiarazi zituzten eremu idorretara.

Konpainia handiek lurrak ustiatzeko kontzesioak lortu zituzten metropolietatik, sailetako nekazaritza-sistemarekin, monolaborantza bultzatuz. Indigenek tratu txarrak jasan zituzten, eta ondorioz biztanleria murriztu egin zen.

Tratu txarrez gain, herri indigenen eskulangintza-jarduerek hondamendia jasan zuten. Biztanle asko miseria gorrian bizi ziren.

Portuak eraiki zituzten, hainbat arlotan aurrerapenak egiteko.

Europar metropoliek beren dirua eta zerga-sistemak inposatu zituzten, eta salgaientzako muga-zergak igo zituzten gastuak murrizteko.

Biztanle-Hazkundea eta Hiritartze Prozesua

Biztanleria hazi egin zen; eta horrekin batera, hiritartze-prozesu azkarra gertatu zen, baina ez landa-eremuko miseriagatik soilik. Ondorioz, gose kronikoa eta gizarte-tentsioa sortu ziren.

Gizarte-Egiturak: Muga Artifizialen Ondorioak

Gizarte-egiturak aldatu ziren, muga artifizialak ezarri baitzituzten, eta talde batzuk eta tribuak indarrez batu zituzten. Horrek gatazkak sortu zituen, gaur egun ere irauten dutenak.

Akulturazio-Prozesua (Europartzea)

Inperialismoak eragin sakona izan zuen komunitate tribal primitiboen pentsamoldean. Misioak eta irakaskuntza hedatzearekin batera, metropolietako hizkuntzak inposatu ziren, eta horrek kultura eta identitatea mehatxatu zituen, akulturazio-prozesua sortuz.

Beste Ondorio Batzuk

Elite indigena bat sortu zen, ideia liberalak eta sozialistak hedatu ziren, eta gero eta sentimendu nazionalista handiagoa sortu zen, independentzia helburu hartuta.

Beste Estatu Batzuen Inperialismoa

Sarrera

Japoniaren Espantsionismoa

Meiji Aroko Japonian ekonomia-hazkunde azkarra gertatu zen, eta administrazioa eta armada modernizatzeko neurriak hartu ziren, Mendebaldeko ereduari jarraiki. Joera espantsionista eta oldarkor nabaria hartu zuen, helburua Korea eta Txina menderatzea zelarik.

Japoniak zenbait arrazoi izan zituen joera inperialista hartzeko: presio demografikoa, bere produktuentzat kanpoan merkatuak aurkitzeko beharra eta industrializazioa sendotzeko lehengaiez hornitzeko beharra. Japoniaren inperialismoan eragina izan zuen joera nazionalisten hedapenak ere: Japonia Handi bat eratu nahi zuten.

Uhartediak menderatu ondoren, hiru portu ireki zituzten, eta japoniar tropek Korea osoa hartu eta Mantxurian sartu ziren, garaile. Txinako Korearen independentzia onartu zen. Errusiak ez zuen onartu japoniarrek Mantxuriako hegoaldea hartu izana. Japoniak Errusiari eraso zion, aldez aurretik gerra deklaratu gabe. Japoniak Sakhalin uhartearen hegoaldea lortu zuen, eta Korean protektoratua ezarri zuen.

AEBen Inperialismoa

Estatu Batuen espantsionismoaren helburua Mendebaldea eta Mexikoko lurraldeak menderatzea izan zen. 1835ean, Estatu Batuek gerra deklaratu zioten Mexikori, eta Estatu Batuak garaile atera ziren.

Estatu Batuak XIX. mendeko 90eko hamarkadan hasi ziren nazioartean esku hartzen. Arrazoiak ez ziren ekonomikoak soilik. Inperialismo horren arrazoi nagusiak ideologikoak eta geopolitikoak izan ziren:

• Nagusitasuna hainbat doktrinak goraipatu zuten. Monroe Doktrinaren arabera, Amerika Estatu Batuen eragin-eremua zen, eta europarrentzat debekatuta zegoen han esku hartzea. Jakinarazitako Patuak Estatu Batuak hautatutako herria zirela eta lurraldeak hartzeko eskubidea zutela adierazten zuen.
• Mahan almiranteak defendatzen zuen ikuspegi geopolitikoak ere jarraitzaile ugari zituen.

Ideia horiek guztiek justifikatu zuten esku-hartzea.

1898an, McKinley presidenteak Espainiak Kubako eta Filipinetako koloniekin zuen gerran esku hartu zuen.

Estatu Batuen nagusitasuna sendotu egin zen Kariben eta Pazifikoan. Theodore Roosevelt presidenteak politika interbentzionista egin zuen: "makila handiaren politika", Estatu Batuek eskubidea zutela errepublika hispanoamerikarretako barne-arazoetan esku hartzeko. Panamak Kolonbiarekiko independentzia lortzearen alde egin zuen, eta Panamako gobernuak Estatu Batuek kanalaren bi aldeak militarki okupatzea onartu zuen. 1914an amaitu zen kanalaren eraikuntza.

Esku-hartze armatuak etengabeak izan ziren. Ekintza horiek justifikatzeko, ezegonkortasuna sortzen zuten mugimenduak mehatxua zirela eta estatubatuar interesak defendatu behar zituztela argudiatzen zen.