Kant, Marx eta Utilitarismoa: Pentsamenduaren Gakoak

1. Ilustrazioa eta genero-kontraesanak

Immanuel Kant-ek Ilustrazioa gizakiak bere kabuz pentsatzeko ausardia izatea dela dio, “Sapere aude” ideiarekin. Hau da, pertsonak ez luke besteek esaten dutena itsu-itsuan jarraitu behar, baizik eta bere arrazoia erabili behar du modu autonomoan. Bere ustez, gizaki guztiak gai dira horretarako, baina askotan ez dute pausoa ematen erosotasunagatik edo beldurragatik.

Hala ere, teoria hori ez zen praktikan guztientzat berdin aplikatu. Ilustrazioaren garaian emakumeak baztertuta geratu ziren, eta pentsalari askok uste zuten haien lekua etxean zegoela, hezkuntzan eta politikan parte hartu gabe. Horregatik, Mary Wollstonecraft edo Olympe de Gouges bezalakoek emakumeen eskubideak defendatu zituzten, batez ere hezkuntza berdina eta aukera berdinak izatea. Beraz, kontraesan argi bat dago: Kantek askatasun unibertsala defendatzen du, baina errealitatean emakumeek ez zuten askatasun hori berdin bizi.

2. Kant vs. Marx: Aldaketa indibiduala ala kolektiboa?

Kanten testuan Ilustrazioa gizabanakoaren askatasun intelektualarekin lotzen da. Pertsonak bere kabuz pentsatzen ikasi behar du (Sapere aude), eta horrela, pixkanaka gizartea ere aldatzen joango da. Kantek uste du aldaketa nagusia ideietan dagoela, eta hori poliki gertatzen dela; gainera, iraultzek ez dute beti benetako pentsamendu-aldaketa ekartzen, askotan kanpoko aldaketak besterik ez direlako.

Aldiz, Karl Marx-en ikuspegia oso desberdina da. Marxek dio arazo nagusia ez dela soilik pentsamendua, baizik eta gizartearen egitura ekonomikoa. Industria Iraultzaren ondorioz, burgesiak boterea hartu zuen eta proletargoa baldintza gogorretan bizi zen. Horregatik, Marxen ustez, ez da nahikoa jendeak pentsatzea; beharrezkoa da sistema ekonomikoa aldatzea, klase-borrokaren bidez.

3. Etika: Betebeharra vs. Utilitarismoa

Immanuel Kant-en etika betebeharrean oinarritzen da. Bere ustez, ekintza bat ona da pertsonak bere printzipio moral unibertsala betetzen badu, eta ez du axola ondorioak onak edo txarrak diren. Garrantzitsuena da ekintza zuzena egitea, eta pertsona bakoitzak bere arrazoia erabiliz erabakitzea. Horregatik, autonomia eta pertsonaren duintasuna oso garrantzitsuak dira bere pentsamenduan.

Bestalde, utilitarismoak ikuspegi desberdina du. Jeremy Bentham eta John Stuart Mill-ek defendatzen dute ekintza baten balioa ondorioetan dagoela. Hau da, ekintza ona da jendeari zoriontasun edo ongizate gehien ematen diona. Beraz, hemen garrantzitsuena emaitza da, eta jendearen gehiengoaren onura bilatzen da.

4. Arrazoimenaren erabilera publikoa

Immanuel Kant-en testu honetan azaltzen da gizartean askotan esaten dela “ez pentsatu, obeditu”, hau da, jendeari ez zaiola uzten bere kabuz arrazoitzen. Horrek erakusten du askatasuna murriztuta dagoela, eta hori dela Ilustrazioaren oztopo nagusietako bat.

Kantek dio ilustrazioa lortzeko beharrezkoa dela arrazoimenaren erabilera publikoa askea izatea, hau da, pertsona batek bere ideiak libreki azaldu ahal izatea jendearen aurrean. Hala ere, bereizketa bat egiten du:

• Erabilera pribatua: Lan batean aginduak bete behar direnean.
• Erabilera publikoa: Aditu bezala iritzia ematen denean.

Beraz, ondorioa da egunerokoan arauak bete behar diren arren, jendeak publikoan pentsatzeko eta hitz egiteko askatasuna izan behar duela, hori baita benetako Ilustrazioa lortzeko bidea.