Karlistaldiak eta Foruak: Euskal Historiaren Gakoak

Hirugarren Karlistaldia (1872-1876)

Hirugarren Karlistaldia Karlos VII.ak 1868ko iraultzaren ondorengo ezegonkortasunaren erdian tronua eskatu zuenean sortu zen. Gatazka honek babes handia izan zuen Euskal probintzietan eta Nafarroan, non karlistek "Jainkoa, Aberria, Foruak eta Erregea" leloa lortu zuten eta herriaren eta militarren babesa lortu zuten. 40.000 soldaduko armada osatu zuten, Lizarran ezarri zuten gortea eta egiturak ezarri zituzten, moneta propio bat bezala.

Euskal lurraldearen zati handi bat kontrolatu bazuten ere, porrot egin zuten Bilbo hartzeko helburuan. 1874an Alfontso XII.a iritsi zenean, karlisten laguntza murriztu egin zen, batez ere burgesiaren artean, liberalismora jo baitzuen.

1876ko karlisten porrotaren ondoren, Espainiako gorteek foruak ezabatu zituzten Gipuzkoan, Bizkaian eta Araban, soldadutza eta zerga-sistema zentralizatua ezarriz. Gatazka fiskala konpontzeko, 1878an, Canovasen gobernuak eta euskal diputazioek Kontzertu Ekonomikoa adostu zuten: probintziek tokiko zergak bilduko zituzten eta urtero "kupo" bat emango zioten Estatuari. Gerra Zibilean Gipuzkoan eta Bizkaian Kontzertua bertan behera geratu bazen ere, 1980an berriz ezarri zen.

Foruen Esanahia

XIX. mendearen hasieran euskal lurraldea lau gune politiko nagusitan antolatuta zegoen:

• Nafarroako erresuma
• Gipuzkoa eta Arabako probintziak
• Bizkaiko jaurerria

Gune bakoitzak bere legeak eta erakundeak zituen, foru izenekoak, euskal gizartearen antolaketa eta eskubideak bermatzeko sortuak. Gaztelako erregeak euskal foruak mantentzeko konpromisoa hartu zuen, euskaldunek koroarekiko leialtasuna erakusten zuten bitartean; horrela, foruek itun izaera hartu zuten.

Udalek autonomia handia zuten eta batzarrak itxita edo irekita egon zitezkeen, herritar guztien parte-hartzea ahalbidetuz edo gutxiengo baten esku utziz. Foruen aurkako legeak baliogabetzeko, “foru baimena” erabiltzen zen. Gaztelako erregeen diru-eskariei buruz, Batzar Nagusiek azken hitza zuten, eta itsasotik iristen ziren merkantzien gaineko zergarik ez zen ordaintzen, euskal lurraldean produktu guztiak inportatzeko eskubidea baitzuten.

Euskaldunek ez zuten soldadutza betebeharrik, nahiz eta frantsesen erasoetatik defendatzeko beharra izan. Beste ezaugarri berezi bat zen kaparetasun unibertsala: euskaldunek nobleen eskubideak eta odol garbia aitortuta zituzten. Nahiz eta garapen ekonomikoa izan, nekazaritzan pobrezia nagusi zen, eta aro modernoan zehar Euskal Herriak emigrazio handia izan zuen.