Kluczowe koncepcje i teorie w psychologii rozwoju człowieka

Teorie Rozwoju i Psychologia Postaci

Erik Erikson – Psychospołeczna Teoria Rozwoju

• Niemowlęctwo (0–1,5 roku): Ufność vs. nieufność – nadzieja
• Wczesne dzieciństwo (2–3 lata): Autonomia vs. wstyd i zwątpienie – wola
• Wiek zabaw (4–5 lat): Inicjatywa vs. poczucie winy – zdecydowanie
• Wiek szkolny (6–12 lat): Aktywność, pracowitość vs. poczucie niższości – kompetencja
• Adolescencja (13–18 lat): Tożsamość vs. rozproszenie tożsamości – wierność
• Wczesna dorosłość: Intymność vs. izolacja – miłość (troska o innych)
• Dorosłość: Generatywność vs. stagnacja – opiekuńczość
• Dojrzałość: Integralność ego vs. rozpacz i zwątpienie – mądrość

Jean Piaget – Rozwój Poznawczy

• Stadium sensomotoryczne (0–2 lata)
• Stadium przedoperacyjne (2–7 lat)
• Stadium operacji konkretnych (7–11 lat)
• Stadium operacji formalnych (11–15 lat)

Lawrence Kohlberg – Rozwój Moralny

• Poziom przedkonwencjonalny: Zaspokajanie potrzeb
• Poziom konwencjonalny: Podporządkowanie prawom
• Poziom pokonwencjonalny: Wartości, prawa jednostki

Rozwój Językowy według Kurcz

• Faza przedjęzykowa (do 1. roku życia)
• Faza wypowiedzi jednowyrazowych (10–20 miesięcy)
• Faza wypowiedzi dwuwyrazowych (do 2. roku życia)
• Faza opanowywania podstaw języka (do 3. roku życia)

Normy Rozwojowe i Metodologia

Normy rozwojowe obejmują: postawę ciała, funkcjonowanie zmysłów, chwytanie, adaptację oraz zdolności społeczne i językowe.

Płaszczyzny analizy języka: fonologiczna, semantyczna, syntaktyczna, morfologiczna.

Sześć Kapeluszy Myślenia (E. De Bono)

• Biały: Obiektywizm, fakty
• Niebieski: Organizacja, proces myślenia, szef
• Zielony: Możliwości, alternatywy
• Żółty: Optymizm
• Czarny: Pesymizm, ostrożność
• Czerwony: Emocje i uczucia

Typologie Temperamentu i Budowy Ciała

Hipokrates i Galen – Typy Temperamentu

• Krew (Sangwinik): Radośni, aktywni
• Flegma (Flegmatyk): Spokojny, powściągliwy, beznamiętny
• Żółta żółć (Choleryk): Dominująca złość
• Czarna żółć (Melancholik): Depresyjny, smutny, pesymistyczny

William Sheldon – Somatotypy

• Ektomorf: Chudy, wysoki, delikatna budowa, samotny, introwertyk
• Mezomorf: Zbudowany atletycznie, skłonny do ryzyka, odważny
• Endomorf: Otyły, powolny, wesoły

Kluczowe Pojęcia Psychologiczne i Terapia

• „Trzecia siła” w psychologii: Mocne strony człowieka (humanizm).
• Terapia Gestalt: Żyj teraz i tutaj, przestań sobie wyobrażać, powstrzymaj niepotrzebne myślenie, wyrażaj się – nie manipuluj, poddawaj się bólowi, nie akceptuj przymusu „muszę”, bądź odpowiedzialny, bądź taki, jaki jesteś.
• Akomodacja: Tworzenie nowych schematów poznawczych.
• Schemat: Struktura poznawcza, za pomocą której jednostki się przystosowują.
• Warunki rozwoju: Aktywność umysłowa i fizyczna.
• Moralność wg Piageta: Przyswojenie tego, co dobre i złe.
  • Realizm moralny: Sztywne trzymanie się reguł bez rozumienia ich sensu.
  • Moralny relatywizm: Uświadomienie sobie sensu i celowości reguł.

Metody Badawcze w Psychologii

• Obserwacja fotograficzna: Zaplanowana, ciągła obserwacja danego zachowania.
• Próbki czasowe: Jednolite, krótkie odstępy czasu przeznaczone na obserwację.
• Próbki zdarzeń: Rejestrowanie określonej klasy zdarzeń (badacze oczekują na konkretne zdarzenie i rejestrują je, gdy się pojawi).
• Skala rozwojowa DSR PLUS: Ocena aktualnego poziomu rozwoju (2 miesiące – 3 lata).
• Skala S.R. INSITE: Stosowana przy uszkodzeniach sensorycznych.
• Grupa eksperymentalna: Wystawiona na działanie zmiennej niezależnej.
• Grupa kontrolna: Niepoddana działaniu zmiennej eksperymentalnej.
• Zmienna zależna: Poddawany pomiarowi wynik badania.
• Replikacja: Ponowne przeprowadzenie badania w celu weryfikacji wyników.

Procesy Poznawcze i Pamięć

• Selekcja danych: Rola uwagi w przetwarzaniu informacji.
• Hamowanie zbędnych reakcji: Kontrola poznawcza (inhibicja).
• Uwaga: System odpowiedzialny za selekcję informacji.
• Bodźce podprogowe: Stymulacja poniżej progu świadomości.
• Funkcje wykonawcze: Regulują myśli i zachowanie człowieka.
• Model Miyakego: Hamowanie/inhibicja, odświeżanie/aktualizacja, przełączanie (np. test Wisconsin, klocki Corsiego).
• 7. rok życia: Okres największej plastyczności rozwojowej.
• Procesy pamięciowe: Kodowanie, przechowywanie, wydobywanie.
• Techniki mnemotechniczne: Oparte m.in. na podwójnym kodowaniu.
• Efekt ekspertza: Posiadanie większej i lepiej zorganizowanej pamięci w danej dziedzinie.

Rozumowanie i Twórczość

• Rozumowanie: Formułowanie wniosków na podstawie przesłanek.
  • Rozumowanie indukcyjne: Wprowadzanie nowych twierdzeń na podstawie skończonej liczby zgromadzonych przypadków.
  • Rozumowanie dedukcyjne: Wyciąganie wniosków z przesłanek z wykorzystaniem formalnych reguł logiki.
• Sylogizmy: Schematy wnioskowania dedukcyjnego (wniosek na podstawie dwóch przesłanek).
• Problemy dywergencyjne vs. konwergencyjne: Różnicowanie zadań otwartych (wiele rozwiązań) i zamkniętych (jedno, np. układanie pudełek jedne w drugie).
• Guilford – Cechy twórczego myślenia: Płynność, giętkość, oryginalność + staranność.
• Metapoznanie: Nadzór i kontrola nad własnymi procesami poznawczymi.

Rozwój Językowy i Społeczny

• Rozwój semantyczny: Przyswajanie słów i ich znaczeń.
• Rozwój syntaktyczny: Opanowanie składni.
• Rozwój morfologiczny: Sfera struktury gramatycznej języka.
• Twórczość jako proces: Obejmuje człowieka, wytwór oraz środowisko.
• Teoria Nosala: Globalność vs. konkretność oraz obiektywność vs. subiektywność.
• Kody językowe (Bernstein): Rodziny posługują się kodem ograniczonym lub rozwiniętym.
• Style wychowania rodzicielskiego: Autorytatywni (ciepli, wspierający), autorytarni (surowi), permisywni (duża swoboda), niezaangażowani.
• Struktura „Ja”: Ja poznawcze (samowiedza), ja wartościujące (samoocena), ja wykonawcze (autoregulacja).

Wybitni Myśliciele i Badacze Rozwoju

• John Locke: Koncepcja czystej karty (*tabula rasa*).
• Jean-Jacques Rousseau: Dzieci rodzą się z pewnym zasobem wiedzy (natywizm); człowiek rodzi się dobry.
• Karol Darwin: Teoria ewolucji – wyjaśnienie procesów filogenezy, pionierskie badania obserwacyjne nad rozwojem dzieci, prawo rekapitulacji (ontogeneza powtarza filogenezę).
• Alfred Binet: Prace nad rozwojem inteligencji, poznania, pamięci oraz pojęciem wieku umysłowego.
• Stanley Hall: Wiek 6–7 lat jako moment „stania się człowiekiem”; pojęcie „burzy i naporu” w adolescencji.
• Arnold Gesell: Rozwój uwarunkowany czynnikami endogenicznymi (dojrzewanie biologicze).
• John Watson: Behawioryzm – brak wrodzonych zdolności lub cech osobowości; dziecko jako twór wychowania i środowiska.
• Zygmunt Freud: Rozwój psychoseksualny i libido (faza oralna, analna, falliczna, latencja, genitalna).
• Erik Erikson: Psychospołeczna teoria rozwoju oparta na planie epigenetycznym.
• Daniel Levinson: Ery i okresy przejściowe w dorosłości (przeddorosłość do 22. r.ż., wczesna dorosłość 22–28 lat z celem definicji siebie, kryzysy w okolicach 30. roku życia).
• Roger Gould: Eliminacja nieprzydatnych idei dzieciństwa przez młodych dorosłych.
• Jane Loevinger: Stadia ego (przedspołeczne, konformizm, ochrona ja, impulsywność, stadium sumienia, autonomii i integracji).
• Abraham Maslow: Wrodzona tendencja do samorealizacji; hierarchia potrzeb (fizjologiczne, bezpieczeństwo, miłość/przynależność, szacunek, samorealizacja).
• Carl Rogers: Terapia skoncentrowana na osobie.
• Martin Seligman: Psychologia pozytywna (cnoty: mądrość, odwaga, humanitaryzm, sprawiedliwość, wstrzemięźliwość, transcendencja).
• Jean Piaget: Czynności intelektualne jako formy organizowania środowiska i adaptacji.
• Daniel Dennett: Metafora „Umysł to armia idiotów”.
• Noam Chomsky: Wrodzona koncepcja nabywania języka (LAD); dowód w postaci błędu hiperregularyzacji (np. „dwa braty”).
• Steven Pinker: Człowiek rodzi się z instynktem językowym.
• Michael Tomasello: Rola rodziców jako prywatnych korepetytorów języka ojczystego.
• Jan Trzebiński: Testy anagramów, konsekwencji, tytułów i opowiadań.
• Gough i Heilbrun: Test przymiotników, skala osobowości twórczej i specjalne skale oryginalności-inteligencji.
• Eleanor i James Gibsonowie: Niemowlęta zdobywają wiedzę o otoczeniu dzięki samodzielnej, aktywnej eksploracji.

Kocham Cię gwiazdo <3

Wyniki i Testy (Klucz Odpowiedzi)

1c, 2b, 3a, 4b, 5b, 6c, 7a, 8c, 9b, 10a, 11b, 12c (odrzucają), 13a (manipulacja przedmiotami), 14a (rozumowanie prelogiczne – przedoperacyjne), 15a (próbki czasowe), 16b (poprzeczne), 17a (płat czołowy), 18a (test Stroopa – hamowanie poznawcze), 19c, 20b (7 lat), 21b (skrypt), 22b (technika terapeutyczna), 23a, 24b (wiele odpowiedzi), 25a (płynność), 26c (rozwój motoryczny), 27b, 28c, 29b, 30b, 31a (neurotyczność), 32b, 33c, 34b, 35a, 36c, 37b, 38b.