Langile Mugimendua eta Nazionalismoa Euskal Herrian (1890-1923)

Industrializazioa eta Gizarte Aldaketa Bizkaian

Industrializazioak Bizkaiko egitura sozioekonomikoa guztiz eraldatu zuen. Bizkaiko langile-klasea bat-batean sortu zen, formula kapitalista berriak arin zabaldu baitziren. Bilboko itsasadarreko eskualdeak, hau da, Bilbo eta Nerbioi ibaiaren ezkerraldeak, jasan zuen eraldaketarik handiena. Garapen ikusgarri hori “gizarte berri” baten sorburu izan zen, etorkinez osatua eta euskal munduarekin oso harreman gutxi zuena.

Meatzariak eta Industria-langileak

Bizkaiko langile-klase honetan oinarrizko bereizkuntza bat zegoen: meatzariak eta industria-langileak. Bizimodu eta lan-baldintzarik txarrenak meatzariek zituzten. Bizkaiko meatzaritzak langile-kopuru handiak behar zituen, espezializaziorik gabeak, eta horrek soldata apalak eta ugazaben eskaeren aurreko babesik eza zekartzan.

Meatzariek barrakoietan bizi behar izaten zuten, higiene-baldintza negargarrietan, eta enpresak berak egokitutako dendetan (kantinak) egin behar izaten zituzten erosketak, prezio garestietan eta kalitate txarreko produktuak eskuratuz. Langile-klasearen ezaugarri nagusia urritasuna zen: higiene, elikadura eta etxebizitza baldintza ezin txarragoak, lanaldi oso luzeak eta heriotza-tasa handia.

Langile Mugimendua: Sozialismoaren Loraldia

Gizarte honetan sortutako langile-mugimenduak sozialismoarekiko zuen lotura izan zen ezaugarririk nagusiena. 1880-1930 urteen artean, sozialistek zuten langileen ekintza politiko eta sindikalaren monopolioa. Joera hori azaltzeko hainbat arrazoi zeuden:

• Enpresa handiak: Ehunka langile elkartzen ziren eta antolamendu-eredu sendoak eratzen zituzten.
• Integrazioa: Mugimendu sozialistaren oinarri soziala etorkinek osatzen zuten, eta sozialismoan militatzea euskal gizartean integratzeko bidea izan zen.
• Lidergoa: Facundo Perezaguaren ekimena erabakigarria izan zen lehen etapan.

Antolamendu Motak eta Aldi Militantea (1890-1914)

Bi antolamendu mota sortu ziren sozialismoaren baitan: batetik, talde sindikalak (UGT); bestetik, erakunde politikoak (PSOEri atxikitako Elkarte Sozialistak). 1887an jaio zen lehena Bilbon, Perezaguak bultzatuta.

1890ean, Bizkaian lehen lan-gatazka “modernoa” gertatu zen: Greba Handia. Orconerako bost langile kaleratzeak piztu zuen txispak, baina arrazoi sakonak lanaldi luzeak eta kantinen obligazioa ziren. Loma jeneralak ezarritako Loma itunari esker, grebalariek garaipena lortu zuten: 10 orduko lanaldia ezarri zen eta barrakoien zein kantinen derrigortasuna kendu zen.

Euskal Sozialismoa XX. Mendean: Prietismoa

XX. mendeko bigarren hamarkadatik aurrera, estrategia aldatu egin zen. Perezaguaren erradikaltasunaren ondoan, Indalecio Prietoren eskutik moderantismoa nagusitu zen. Estrategia honek emaitza onak eman zituen hauteskundeetan: Prieto Gorteetako diputatu hautatu zuten 1918tik aurrera, eta Rufino Laiseca Bilboko lehen alkate sozialista bihurtu zen.

1921ean, ordea, PSOE zatitu eta Espainiako Alderdi Komunista (PCE) sortu zen, Facundo Perezagua eta Dolores Ibarruri bezalako liderren eskutik.

Sozialismoa Gipuzkoan

Gipuzkoan, gune nagusia Eibar izan zen. Eibarko sozialismoaren bereizgarriak honako hauek ziren:

• Ideologikoki, erlijioaren aurkako joera garbia (tradizio liberal antiklerikalaren oinordeko).
• Oinarri soziala euskal jatorriko langileek osatzen zuten, klase-kontzientzia euskaltasunaren gainetik jarriz.

Beste Ideologia eta Sindikatuak

Anarkismoa

Anarkismoak ez zuen indar handirik izan Euskal Herrian. 1919an, Bilbo inguruko sindikatuak Confederación Regional del Trabajo del Norte erakundean bildu ziren. Primo de Riveraren diktaduran, CNT legez kanpo geratu zen eta errepresio handia pairatu zuen.

Sindikalismo Nazionalista (SOV-ELA)

Euskal langileak sozialismotik urrundu nahirik, 1911n SOV (Solidaridad de Obreros Vascos) sortu zen. Hasiera batean, kide izateko euskal abizenak eskatzen ziren etorkinen sarrera mugatzeko, baina 1920ko hamarkadan baldintza hori aldatu eta Euskal Herrian jaioa izatea nahikoa zen.