Zer dira kanpo-eragile geologikoak?

Eguzki-energiak eta grabitateak aktibatutako eragileak dira, eta erliebean kanpo-prozesu geologikoak sortzen dituzte. Barne-prozesu geologikoetatik bereizten dira, Lurraren barneko energia termikoak sortzen baitu horiek.

Zer faktorek baldintzatzen dute erliebearen forma?

Harri mota, klima, materialen egitura eta erliebearen antzinatasuna. Klimak zehazten du eremu bakoitzean zein eragile geologiko nagusituko den.

Klima lehorretan uholde-euriek buztin-erliebean sortzen dituzten karkaba eta sakan sare itxiak dira.

Erliebearen modelatzea: kanpo-eragileak eta erliebe-formak

Resumen

Testuak erliebea nola modelatzen den azaltzen du: itsasoek, glaziarrek, haizeak eta ibaiek eragiten dituzten kanpo-prozesu geologikoak eta zein faktorek baldintzatzen duten erliebearen forma. Harri motaren, klimaren, materialen egituraren eta antzinatasunaren eragina aztertzen da. Gainera, erliebe buztintsu, karstiko, granitiko, azaleko ur, glaziar eta eoliko bakoitzaren higadura- eta sedimentazio-formak deskribatzen dira.

Puntos clave

Kanpo-eragile geologikoak eguzki-energiak eta grabitateak aktibatzen dituzte, eta barne-prozesuetatik bereizten dira.
Erliebearen forma baldintzatzen duten faktoreak: harri mota, klima, materialen egitura eta erliebearen antzinatasuna.
Erliebe buztintsuak klima hezeetan erliebe lauak eta bizkar leunak sortzen ditu; klima lehorretan, badlands.
Karst-formak: dolinak, simak, galeriak, haitzuloak, estalaktitak eta estalagmitak, kareharriaren disoluzioaren ondorio direnak.
Granitoaren bilakaera: meteorizazio kimikoak boloak eta boloen kaosa sortzen ditu.
Glaziarrek U formako haranak, haran eskegiak eta morrenak sortzen dituzte; haizeak albeoloak, harri fungiformeak eta dunak.

Ponte a prueba

Erliebearen Modelatzea eta Kanpo-eragileak

Itsasoek, glaziarrek, haizeak eta ibaiek eragina dute erliebean, eta aldatu egiten dute; hori dela eta, eragile geologiko deritze. Eguzki-energiak eta grabitateak aktibatutako eragile geologikoak kanpo-eragileak dira, eta kanpo-prozesu geologikoak sortzen dituzte. Hauek Lurraren barneko energia termikoak sortutako barne-prozesu geologikoetatik bereizten dira.

Erliebearen forma baldintzatzen duten faktoreak

Erliebeak forma zehatz bat hartzeko darabilen prozesua erliebearen modelatzea da. Eskultoreen jarduerarekin antzekotasun handia du:

Harri mota: Harri bakoitzak berariazko ezaugarriak ditu. Horren ondorioz, granitoak eta buztinak ez dute forma bera izango.
Klima: Klimak zehazten du zer kanpo-eragile geologiko izango den nagusi eremu batean. Klima epeletan ura da eragile nagusia, eta eremu hotzetan, izotza. Kanpo-eragile geologiko bakoitzak modu espezifiko batean higatzen, garraiatzen eta sedimentatzen du.
Materialen egitura: Harriak tolestu eta zatitu ahal dira. Horrek harriari emandako hasierako forma nola modelatuko den baldintzatuko du.
Erliebearen antzinatasuna: Kanpo-eragile geologikoek materialak leku batetik kendu eta beste batean uzten dituzte. Edozein eremutako erliebea aldatu egiten da denborak aurrera egin ahala. Erliebe gazte bat eta oso zaharra den beste bat oso desberdinak izango dira.

Harri Motaren Eragina: Erliebe Buztintsuak

Lurreko erliebea harrietan modelatzen denez, toki bakoitzeko litologiak erliebearen forma baldintzatzen du. Eragile geologiko bakar baten ondorioz, hainbat erliebe sortuko dira igarotzen den harri motaren arabera. Espainiako gainazalean hiru harri nagusiren modelatzea aztertuko dugu: buztina, kareharria eta granitoa.

Erliebe buztintsuak: Buztinak koherentzia gutxiko sedimentuak eta harri sedimentario iragazkorrak dira. Oso erraz higatzen dira. Klima hezeetan erliebe lauak, baxuak eta bizkar leunak osatzen dituzte. Klima lehorretan, uholde-euriek karkaben eta sakanen sare itxiak sortzen dituzte, badlands izenekoak.

Erliebe Karstikoak eta Haien Formak

Kareharriak harri sedimentarioak dira. Harri koherenteak diren arren, urak kareharria disolbatzeko gaitasuna du. Forma karstikoak honako hauek dira:

Dolinak: Euri-urak pilatzen diren tokietan sortutako sakonune zirkular edo obalatuak.
Simak eta galeriak: Ura arrakaletatik igarotzean, bide bertikalak (simak) eta horizontalak (galeriak) sortzen dira.
Haitzuloak: Galeriak zabaltzean sortzen dira.
Estalaktitak eta estalagmitak: Urak daraman karea poliki-poliki metatzean sortzen dira; sabaian (estalaktitak) edo lurrean (estalagmitak). Biak elkartzean, zutabe bat osatzen dute.

Erliebe Granitikoak eta Haien Bilakaera

Granitoa harri plutonikoa da, kuartoz, feldespatoz eta mikaz osatua. Meteorizazio fisikoa ondo jasaten du, baina meteorizazio kimikoak eragin handia du harengan. Arrakala edo diaklasa ugari dituzte, plano horizontal eta bertikaletan antolatuak.

Bilakaera prozesua:

Ura diaklasetan barrena sartzen da eta meteorizazio kimikoa hasten da, batez ere blokeen ertzetan.
Hareatzea: Meteorizazioak hondakin-harea lodia sortzen du. Blokeen tamaina murriztu eta forma biribildua hartzen dute (boloen eraketa).
Urak harea kentzean, bloke biribilduak era kaotikoan pilatzen dira: boloen kaosa deritzo.

Klimaren Eragina eta Eragile Geologikoak

Lurraren erliebea leku bakoitzean nagusi den kanpo-eragile geologikoaren mende dago:

Azaleko urak: Klima epel, tropikal eta lehorretan eragiten dute.
Itsasoak: Eremu ozeanikoetan eta kostaldean.
Haizea: Klima lehorretan eta kostaldean nagusi.
Glaziarrak: Elur iraunkorreko leku oso hotzetan.
Grabitazio-prozesuak: Materialak grabitatearen eraginez eremu baxuetara mugitzen dira.

Grabitazio-prozesu motak

Luizia: Materialen erorketa askea, airetik badoa.
Irristatzea: Blokeak gainazal baten gainean mugitzen dira forma aldatu gabe.
Fluxua: Kohesio gutxiko materialak (buztin-koladak) batera mugitzea, forma aldatuz.
Narrastea: Gainazaleko geruzaren mugimendu geldoa eta etena.

Azaleko Uren Modelatzea

Euri-uraren zati bat azaletik ibiltzen da eta ur basatiak sortzen ditu. Hauek elkartzean uharrak eta erreak sortzen dira.

Higadura eta metaketa formak

Higadura diferentziala: Ur-jauziak eta maitagarri-tximiniak sortzen ditu.
Ildoak eta sakanak: Ur basatiek lurra zulatzean sortutako lubakinak.
Haranak: Mendian V formako haranak sortzen dira; beheko eremuetan, berriz, azpil formako haranak eta uholde-eremuak.
Metaketa formak: Alubioi-konoak eta uholde-ordokiak (ibar emankorrak).
Forma mistoak: Meandroak (bihurguneak) eta ibai-terrazak.

Modelatze Glaziarra

Glaziarra Lurraren gainazalean irristatzen den izotz-masa handia da. Hiru eremu ditu: zirkua (elurra pilatzen den lekua), izotz-mihia (haranean behera) eta amaierako eremua (izotza urtzen den lekua).

Higadura formak: U formako haranak, haran eskegiak eta aintzirak.
Sedimentazio formak: Glaziarrek garraiatutako materialek morrenak osatzen dituzte (aurrealdekoak, albokoak edo erdikoak).

Modelatze Eolikoa

Haizeak material txikiak altxatzen ditu (deflazioa) eta harriak higatzen ditu (abrasio eolikoa).

Higadura formak: Albeoloak (zulo txikiak), harri fungiformeak (onddo itxurakoak) eta basamortuko zola.
Sedimentazio formak: Dunak (harea metaketak, adibidez barjanak) eta loes-a (distantzia handitara garraiatutako metaketa finak).