Metody nauki czytania i pisania: klasyfikacja, synteza, analiza i ćwiczenia w pisaniu
Enviado por Anónimo y clasificado en Lengua y literatura
Escrito el en 
polaco con un tamaño de 16,8 KB
METODY NAUKI CZYTANIA I PISANIA
Klasyfikację metod i znajomość szczegółów zawdzięczamy w Polsce m.in. takim pedagogom jak Marian Falski, Józef Madej i Jan Zborowski. We współczesnej edukacji wczesnoszkolnej wyróżniamy kilka grup metod. Jan Zborowski w klasycznej monografii „Początkowa nauka czytania” (1959) wyróżnia następujące kryteria klasyfikacji metod nauki czytania i pisania:
wartości fonetyczne języka pisanego (czynnik fonetyczny), metody: alfabetyczna, fonetyczna, sylabowa, wyrazowa i zdaniowa;
proces psychiczny w toku czytania (element psychologiczny), metody: syntetyczne, analityczne, analityczno-syntetyczne;
udział odpowiednich organów zmysłowych w procesie czytania (czynnik fizjologiczny): metody słuchowa, wzrokowa, kinestetyczna.
Do najbardziej znanych grup metod początkowej nauki czytania i pisania zalicza się metody syntetyczne, analityczne, analityczno-syntetyczne i globalne.
Syntetyczne metody nauki czytania
– przechodzenie od części do całości. Elementem jest litera lub dźwięk, a całością wyraz lub zdanie. Wypowiedź językowa to zbiór zdań, natomiast poszczególne zdania dzielą się na wyrazy, sylaby i litery.
Metody alfabetyczne
– według tej metody nauczyciel uczył na pamięć dzieci poszczególnych liter alfabetu przez wypowiadanie ich nazw. Nauka czytania dzieliła się na etapy: uczenie alfabetu, sylabizowanie oraz czytanie tekstów.
Metody fonetyczne
– wskazywano, że dla wymówienia słowa ważna jest znajomość dźwięku, a nie nazw liter, z których to słowo się składa. Naukę czytania należy rozpocząć od rozkładania wyrazu na dźwięki, czyli głoski, wyjaśniając ich artykulację, potem zapoznawać ze znakami tych głosek, czyli literami, a w końcu przystąpić do ćwiczeń w pisaniu i w czytaniu.
Metody sylabowe
– naukę rozpoczyna się od sylab samogłoskowych, a następnie przechodzi do zgłosek złożonych. Dzieci poznają najprostsze samogłoski a, o, i, u, e, a następnie poznają sylaby złożone z dźwięków np. ma, mo, mi, mu, me. Kolejnym etapem jest poznanie zgłosek, w których samogłoska poprzedza spółgłoskę np. ap, op, um, ul. Następnie poznają sylaby, w których oprócz samogłoski występuje zbieg dwóch lub więcej spółgłosek, np. sna, spa, tra. Na końcu uczniowie samorzutnie wyodrębniają z sylab pojedyncze litery przez powtarzanie danej litery wyróżnionej kolorem z szeregu zgłosek, np. bra, bro, bre – b.
Metody analityczno-syntetyczne
– tylko połączenie i wzajemne uzupełnienie się obu tych metod może przynieść właściwe efekty. Podstawą do analizy, a następnie syntezy jest najczęściej wyraz podstawowy, który stanowi przedmiot wyodrębnienia poznanych znaków graficznych (liter) lub fonicznych (głosek).
PROCES ANALIZY I SYNTEZY
Proces syntezy i analizy sprawia dzieciom wiele kłopotów. Kiedy od analizy sylabowej (ma-ma) chcemy przejść do analizy głoskowej (m-a-m-a), dziecko napotyka trudności, z którymi nie może sobie poradzić. Zacznijmy więc od tego, co dla dziecka łatwiejsze: od procesu syntezy (składania wyrazów).
1. Synteza sylabowa
Punktem wyjścia jest tu synteza sylabowa, którą dziecko ma w sobie:
Wprowadzamy dzieci w ten trudny proces przy pomocy pacynki o imieniu Sylabinka (dla chłopców może to być ufoludek).
Sylabinka przyleciała do nas z innej planety lub bajki, w której ludzie i zwierzęta porozumiewają się w dziwnym języku – sylabami.
Aby nauczyć się tego języka, Sylabinka mówi powoli różne wyrazy (oczywiście dzieląc je na sylaby), a dziecko ma pokazać je na obrazku. Kiedy umie już tego dokonać, utrudniamy zadanie, prosząc, aby powiedziało swoje imię w taki sposób, by Sylabinka je zrozumiała.
Może też nazwać przedmioty na obrazkach, jednak początkowo wyrazy te powinny być tylko dwu- i trzysylabowe (do-mek, ze-ga-rek). Dzieci radzą sobie z tym rewelacyjnie szybko i po paru ćwiczeniach mówią już do siebie pełnymi zdaniami w ten sposób.
2. Synteza morfemowa
Kiedy synteza sylabowa jest już opanowana, przechodzimy do syntezy morfemowej, czyli takiego podziału wyrazów, gdzie morfem (rdzeń wyrazu) odłączamy od jego przyrostka.
np.: dom-ek, zegar-ek
W naszych zabawach prosimy dziecko, aby wskazało obrazek przedstawiający dany wyraz, albo zadajemy zagadki: posłuchaj i odgadnij, co powiedziałam: kot-ek.
To my dokonujemy podziału wyrazu, a dziecko ma tylko go złożyć.
3. Synteza logotomowa
Następny etap polega na podziale wyrazów między spółgłoską a samogłoską.
Dzielimy dziecku wyrazy w ten sposób (najlepiej nadają się do tego dłuższe wyrazy):
np. pom-id-or-ek
i prosimy je, aby odgadło, jaki to wyraz. Uwaga! Nie wolno wymagać od dziecka, aby samo tak dzieliło wyrazy. Chodzi o to, by dziecko oderwało się od schematów myślowych i, wsłuchując się w słowa, dokonało ich syntezy (złożenia).
4. Synteza logotomowo-fonemowa
Czwarty etap polega na odłączeniu ostatniej głoski od wyrazu.
Dzielimy wyrazy w ten sposób:
samolo-t, pomido-r, state-k
Podajemy dziecku wyrazy do syntezy i prosimy, aby powiedziało, jaki to wyraz, i wskazało odpowiedni obrazek. Następnie, na zasadzie odwrotności, przechodzimy do odłączenia pierwszej głoski od reszty wyrazu: k-oteczek, sz-ałas, w-orek (synteza fonemowo-logotomowa). Zadanie dziecka polega na połączeniu wyrazu w całość i podaniu jego pełnego brzmienia.
5. Synteza fonemowa
Dopiero jeśli dziecko opanowało kolejne etapy, możemy przejść do syntezy fonemowej.
Rozpoczynamy od krótkich wyrazów: o-s-a, m-a-k, u-l, n-o-s, pamiętając o poprawnym wybrzmieniu głosek (bez dodawania y).
My głoskujemy, a zadanie dziecka polega na poprawnym złożeniu wyrazu.
Stosując zasadę stopniowania trudności, powoli przechodzimy do wyrazów 4- i 5-głoskowych. Gdy dziecko radzi sobie już dobrze ze składaniem wyrazów podawanych przez nas, wprowadzamy utrudnienia, których celem jest skupienie uwagi dziecka na danym wyrazie przez nieco dłuższy czas.
Polegają one na klaśnięciu po każdej podanej głosce: s (klaśnięcie) o (klaśnięcie) w (klaśnięcie) a (klaśnięcie) → (sowa).
Trzeba dać dziecku trochę czasu na oswojenie się z tą formą ćwiczeń. Potem przedszkolaki same prześcigają się w wymyślaniu utrudnień i zwiększaniu ich liczby: są to podskoki, tupanie, oblizywanie się, stukanie w stół, trzykrotne klaskanie po każdej głosce.
Im więcej wykonamy takich ćwiczeń, tym łatwiej dziecko będzie dokonywało analizy fonemowej (czyli samo rozłoży wyrazy na głoski), która – po opanowaniu wcześniejszych etapów – nie będzie stanowiła dla dziecka zadania ponad jego możliwości.
Metody globalne
Punktem wyjścia przy stosowaniu metod globalnych w początkowej nauce czytania i pisania jest zdanie, część zdania albo wyraz, a dzieci poznają je jako całościowy obraz graficzny.
Jest to najbardziej znany przykład, spopularyzowany m.in. przez Glenna Domana. Opiera się na fotograficznym zapamiętywaniu wyglądu całych wyrazów.
Na czym polega: dziecko nie uczy się liter ani sylab, lecz ogląda karty z wyrazami, np. „mama”, „pies”.
Wyrazy są pogrupowane w zestawy, które pokazuje się szybko i wielokrotnie, co stymuluje wzrok i pamięć.
Celem metody globalnej jest uczenie się czytania przez zabawę, kojarzenie wyrazu z dźwiękiem i obrazem, a nie głoskowanie.
Zasada: szóstego dnia z zestawu usuwa się jeden wyraz i dodaje nowy.
Metody wczesnej nauki czytania i pisania w systemie pedagogicznym Marii Montessori
Koncepcja M. Montessori zakładała rozwijanie u dzieci w wieku od trzech do sześciu lat umiejętności czytania i pisania. W programie nauki proces czytania i pisania podzielony był na cztery etapy:
Przygotowawczy (ołówek, pisak, szablony),
Techniczny (poznanie kształtu liter, tabliczki czerwone i niebieskie),
Czytanie i pisanie słów (praca na materiale dydaktycznym, uczy się tworzyć nowe słowa),
Czytanie i pisanie zdań i dłuższych tekstów (czytanie dłuższych poleceń, książek).
Rodzaje ćwiczeń w pisaniu
W procesie nauki pisania wyróżnia się najczęściej kolejne rodzaje ćwiczeń:
Odwzorowanie,
Przepisywanie,
Pisanie z pamięci,
Pisanie z komentowaniem,
Pisanie sprawdzające ze słuchu,
Pisanie samodzielne.
Odwzorowywanie
Stosujemy w pierwszej fazie zapoznawania uczniów z nowymi literami i wyrazami zawierającymi nową głoskę.
Przepisywanie
Wyrazów i zdań – stosowane jest po opanowaniu graficzno-ruchowym nowej litery.
Metoda przepisywania to technika, w której uczniowie kopiują teksty z materiałów źródłowych w celu utrwalenia zasad ortograficznych. Podczas przepisywania uczniowie skupiają się na poprawności pisowni, gramatyki i interpunkcji. Ta metoda umożliwia zaznajomienie się z poprawnym zapisem wyrazów i zdań, co wspomaga rozwijanie pamięci ortograficznej. Wprowadzenie elementów rytmu czy powtarzalności w procesie przepisywania może dodatkowo ułatwić naukę poprawnej pisowni.
Pisanie z pamięci
Zwane również autodyktandem wzrokowym, opiera się na pamięci bezpośredniej, doraźnej. Polega na tym, że uczeń przed pisaniem dokładnie obserwuje wzór wyrazu lub zdania, zapamiętuje jego obraz graficzny, a następnie pisze tekst bez zaglądania do wzoru.
Pisanie z pamięci pomaga w doskonaleniu pamięci wzrokowej, spostrzegawczości i odpowiedzialności ortograficznej ucznia. Wspólne działanie bodźców wzrokowych, słuchowych i motorycznych wspiera utrwalanie prawidłowego zapisu i prowadzi do powstawania trwałych nawyków poprawnego pisania.
Pisanie ze słuchu
Nazywane dyktandem, polega na tym, że uczeń słyszy wyrazy, zdanie czy tekst czytane przez nauczyciela, dokonuje analizy słuchowej i zapisuje w zeszycie. Należy pamiętać, że w klasie I wprowadza się pisanie ze słuchu wyrazów i zdań o pisowni zgodnej z brzmieniem.
Dyktanda wprowadzające powinny zawierać materiał ćwiczeniowy z jedną nową, aktualnie opracowaną trudnością ortograficzną, o czym nauczyciel musi poinformować uczniów, uzasadniając ją i podając poprawny zapis przed dyktowaniem.
Dyktanda utrwalające stanowią łącznik między pisaniem z pamięci i pisaniem ze słuchu, jak również pracą pod kierunkiem nauczyciela oraz samodzielną aktywnością uczniów. Mogą dotyczyć kilku poznanych reguł i zasad ortograficznych lub wyrazów o pisowni niewyjaśnionej.
Pisanie z komentowaniem
Czyli objaśnianie sposobu pisania wybranych wyrazów i zdań. Tym razem działamy na ucznia tylko bodźcami słuchowymi. Komentarz uaktywnia wówczas wyobrażenia wzrokowo-graficzne wyrazów.
Uczniowie są proszeni o opisywanie swojego procesu pisania. Mogą to być komentarze na temat wyboru słów, zastosowanych reguł ortograficznych lub ewentualnych trudności napotkanych podczas pisania. Ta forma samooceny pomaga uczniom zrozumieć własne błędy i skoncentrować się na ich poprawie.
Pisanie samodzielne
Polega na wyszukiwaniu w pamięci wyrazów czy zdań, które należy napisać. Może to być np. podpisywanie obrazków, przepisywanie tekstu z lukami, uzupełnianie zdań, pisanie zdań złożonych na podany temat.
Samodzielne pisanie zazwyczaj przebiega w następujących etapach:
Przygotowanie: burza mózgów, tworzenie mapy myśli.
Szkicowanie: pisanie pierwszej wersji tekstu bez skupiania się na idealnej formie.
Rewizja: zmiana struktury, dodawanie lub usuwanie treści, poprawa logiki.
Korekta: poprawa błędów językowych, ortograficznych i interpunkcyjnych.
Publikacja: prezentacja tekstu.
Błędy graficzne w piśmie
Najczęściej przyjmuje się trzy kryteria poprawności: czytelność, pisemność i estetykę.
Wg T. Wróbla zasady poprawnego pod względem graficznym pisma można podzielić na cztery grupy, odnoszące się do następujących kategorii:
Naruszenie kształtów.
Brak łączenia lub niewłaściwe łączenie.
Nieuwzględnienie zasady proporcjonalności.
Naruszenie jednolitego pochylenia pisma.