Nauki o bezpieczeństwie: Definicja, rozwój dyscypliny i typologia zagrożeń

Definicja bezpieczeństwa

Bezpieczeństwo to stan wolności od zagrożeń oraz pewność ochrony wartości, interesów i potrzeb jednostki, grupy lub państwa.

Bezpieczeństwo jako dyscyplina naukowa

Początkowo badania nad bezpieczeństwem stanowiły część innych dziedzin nauki, m.in.:

• Stosunków międzynarodowych
• Wojskowości
• Nauk o państwie i administracji

Na początku XXI wieku rozpoczęło się wyodrębnianie bezpieczeństwa jako samodzielnej dyscypliny.

Rozwój na świecie

• Początkowo: element nauk wojskowych, politologii i stosunków międzynarodowych.
• Po II wojnie światowej: szybki rozwój badań nad strategią nuklearną, wywiadem oraz konfliktami (okres zimnej wojny).
• Po 1990 r.: rozszerzenie badań o bezpieczeństwo społeczne, ekologiczne, ekonomiczne, informacyjne i human security (bezpieczeństwo ludzkie).
• Z czasem bezpieczeństwo przekształciło się w odrębny obszar badań społecznych, obejmujący państwo, społeczeństwo oraz jednostkę.

Rozwój w Polsce

• Okres PRL: badania nad bezpieczeństwem skupione były głównie w sektorze wojskowym, ściśle powiązane z obronnością i polityką państwa.
• Po 1989 r.: ucywilnienie i poszerzenie obszaru badań; pojawienie się nowych zagadnień, takich jak bezpieczeństwo wewnętrzne, społeczne czy zarządzanie kryzysowe.
• Od początku XXI wieku: dynamiczny rozwój akademickich kierunków kształcenia: bezpieczeństwo narodowe i bezpieczeństwo wewnętrzne.
• 2018 r. – przełom: formalne wprowadzenie samodzielnej dyscypliny „nauki o bezpieczeństwie” w ramach dziedziny nauk społecznych.

W Polsce szczególnie widoczny jest silny związek tej dyscypliny z praktyką: administracją publiczną, służbami mundurowymi oraz strukturami zarządzania kryzysowego.

Co obejmuje dyscyplina nauk o bezpieczeństwie?

• Bezpieczeństwo narodowe i wewnętrzne
• Zarządzanie kryzysowe i ochrona ludności
• Bezpieczeństwo międzynarodowe i geopolityka
• Cyberbezpieczeństwo i bezpieczeństwo informacyjne
• Bezpieczeństwo społeczne, ekologiczne i ekonomiczne
• Bezpieczeństwo publiczne i ochrona infrastruktury krytycznej
• Teorie i polityki bezpieczeństwa

Czym jest nauka?

Nauka to uporządkowany system wiedzy o rzeczywistości, oparty na badaniach empirycznych, obserwacji i metodach naukowych, mający na celu opisywanie, wyjaśnianie oraz przewidywanie zjawisk:

Badania + Metoda naukowa + Wiedza = Nauka

Cechy nauki: obiektywność, systematyczność, weryfikowalność, stosowanie ścisłych metod badawczych.

Typologia bezpieczeństwa według kryteriów

1. Ze względu na podmiot

• Indywidualne (osobiste, human security): bezpieczeństwo jednostki (życie, zdrowie, wolność).
• Społeczne: grupy społeczne, wspólnoty lokalne, społeczeństwo jako całość.
• Narodowe / państwowe: państwo, jego instytucje, integralność terytorialna i suwerenność.
• Międzynarodowe / globalne: relacje międzynarodowe, organizacje ponadnarodowe, bezpieczeństwo w skali globu.

2. Ze względu na przedmiot zagrożenia

• Polityczne: stabilność władzy, ustrój państwowy, konflikty wewnętrzne i zewnętrzne.
• Militarne / wojskowe: agresja zbrojna, obrona granic, terroryzm zbrojny.
• Ekonomiczne: kryzysy finansowe, ubóstwo, nierówności społeczne, przerwy w łańcuchach dostaw surowców.
• Społeczne / publiczne: przestępczość, presja migracyjna, bezpośrednie bezpieczeństwo obywateli.
• Informacyjne / cybernetyczne: ataki na infrastrukturę teleinformatyczną, dezinformacja, wojna informacyjna.
• Ekologiczne / środowiskowe: katastrofy naturalne, zmiany klimatyczne, skażenia środowiska.

3. Ze względu na charakter zagrożeń

• Tradycyjne / klasyczne: wojny konwencjonalne, konflikty zbrojne, terroryzm.
• Nowe / nietradycyjne: cyberzagrożenia, pandemie, kryzysy klimatyczne, kryzysy migracyjne.

4. Ze względu na czas i stopień ryzyka

• Stałe: ciągła potrzeba ochrony państwa, ludności i infrastruktury krytycznej.
• Okresowe / sytuacyjne: incydenty i zagrożenia wynikające z nagłych kryzysów, klęsk żywiołowych czy krótkotrwałych konfliktów.

6