Nazismoaren ezaugarriak eta Hitlerren gorakada

Nazismoaren ezaugarriak

Nazismoaren ezaugarriak: totalitarioa eta antidemokratikoa. Boterea pertsona bakar baten eta alderdi bakarraren esku egon ohi zen. Estatua ekonomian sartzen zen, gizartea menderatzen eta oposizio politikoa zigortzen zen. Beste ezaugarri nagusiak: nazionalismo espansionista, antikominista, indarkeria eta militarismoaren gorazarrea.

Alemaniako krisia eta ondorio ekonomiko-politikoak

Alemaniako krisia eta ondorio politiko eta ekonomikoak: Versailleko bake-itunek baldintza ekonomiko gogorrak ezarri zizkieten Alemaniari; gerra-kaltea (ordainak) ordaindu behar izan ziren. Gobernuak billete asko inprimatu behar izan zituen, eta horren ondorioz hiperinflazioa sortu zen: diruak balioa galdu zuen eta gizartea pobrezian sartu zen. Ondorio ekonomikoak: langabezia masiboa eta industria eta finantza sektoreetako burgesiak egoera egonkortzeko gobernu autoritarioak babestu zituen, Hitler barne.

Hitlerren gorakada eta boterea hartzea

1932ko hauteskundeetan inork ez zuen gehienik lortu; ondorioz, negozio-giza eta hainbat talde influentek Hitler eta bere alderdia babestu zituzten, eta Hitler lehen ministro (Chancellor) izendatu zuten. Denbora gutxian naziak boterea indartu zuten. 1933ko Reichstag suaren gertakariak—komunista batek su ematea egotzi zitzaiola esan zen—autoritate gehiago emateko balio izan zien. Naziak beren aurkari politiko eta militarrak zapaltzen hasi ziren; 1934an gertatu zen «Night of the Long Knives» (Luzeen labanen gaua), non Alderdiko barruko eta kanpoko oposizioa zapaldu zen. Paul von Hindenburg hil ondoren, Hitlerrek presidente eta gobernuburuaren aginteak batu zituen eta diktadura egonkortu zuen.

Hitlerren kanpo politika

Hitlerren kanpo politikan funtsezkoa zen nazioaren hedapena eta Versailleko itunaren desegitea. Bere ideologiak bi oinarri izan zituen: pangermanismoa (Europako alemaniar jatorriko herrialdeei batasun estatu bat bilatzea) eta Alemaniaren nazio-gorakada berreskuratzea, espansionismo militarraren bidez.

Italian fascismoa eta Musolini

Fascismoa: Benito Musolini buru zuen alderdia. Vittorio Emanuele III izan zen Italiako erregea garaian; Musolini izan zen gobernuaren burua (duce). 1922ko Erromar Martxa (March on Rome) izan zen Mussoliniren alderdiak boterea eskuratzeko erabilitako operazio sinbolikoa: alderdiaren kideek Erroman elkartu eta presioa egin zuten, ondorioz Musolini buruzagi bihurtu zen.

Gako kontzeptuak eta erakundeak

• Weimarko Errepublika: Lehen Mundu Gerraren ondoren ezarri zen alemaniar errepublika.
• NSDAP: Niemieck Sozialistische Arbeiter Partei—Alemaniako Langile Alderdi Nazional Sozialista (Nazi alderdia).
• Munich Putsch (Munitzeko kolpea): Hitlerrek eta bere jarraitzaileek 1923an saiatu ziren estatu-kolpea ematen (porrot egin zuten).
• Reichstag: Alemaniako parlamentua; 1933ko sutearen ondoren naziak lege autoritarioak ezarri zituzten.
• Kristallnacht (Kristallen gaua): 1938ko pogromo masibo batean sinagogak eta juduen ondasunak erasotu eta hautsi ziren; dozenaka pertsona hildako eta asko atxilotu ziren.
• Mein Kampf: Hitlerrek kartzelan idatzitako liburua, bere ideologia eta planak azaltzen dituena.
• Azken irtenbidea (Final Solution): Nazi erregimenak juduen aurkako sistematizatutako deportazio eta sarraski-planari deitzen zaion izena; judu askotan galtzaileen aurkako jazarpena eta kartzelaratzea eta exekuzio sistematikoak barne hartzen ditu.
• SS: Hitlerren gorputz-guardia eta eliteko indar paramilitarra.
• Gestapo: Nazi Alemaniako polizia sekretua, desadostasuna eta oposizioa zapaltzeko erabili zena.
• Heinrich Himmler: SS eta errepublikako polizia-aparatuaren buru nagusietako bat.

Laburbilduz, testu honetan agertzen diren oinarrizko kontzeptu eta gertakari historikoek (nazismoaren ezaugarriak, Alemaniako krisia, Hitlerren gorakada, fascismo italiarra, eta erakunde nagusiak) nazismoaren garapenaren eta Europako lehenengo hamarkadetan gertatutako autoritarismoaren ulermena errazten dute.