Niepodległość Polski 1918: Daty, Postacie i Kluczowe Pojęcia I Wojny Światowej

Daty

• 1914 r. – utworzenie Legionów Polskich
• 1914–1917 r. – walki Legionów Polskich po stronie państw centralnych
• 5 listopada 1916 r. – manifest dwóch cesarzy (tzw. Akt 5 listopada)
• 23 lutego – 3 marca 1917 r. – rewolucja lutowa w Rosji
• 15 marca 1917 r. – abdykacja cara Mikołaja II Romanowa w Rosji
• kwiecień 1917 r. – Stany Zjednoczone przystępują do I wojny światowej
• 24–26 października 1917 r. – rewolucja październikowa w Rosji; przejęcie władzy przez bolszewików na czele z Włodzimierzem Leninem (przewrót bolszewicki w Rosji)
• styczeń 1918 r. – wygłoszenie orędzia przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona, który w jego 13 punktach zaapelował o utworzenie niepodległego państwa polskiego
• 11 listopada 1918 r. – zawieszenie broni na froncie zachodnim I wojny światowej (w lasku Compiègne we Francji)
• 11 listopada 1918 r. – Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę nad Wojskiem Polskim; ten dzień został uznany za symboliczną datę odzyskania przez Polskę niepodległości
• 11 listopada 1918 r. – odzyskanie przez Polskę niepodległości po 123 latach zaborów

(co roku 11 listopada obchodzimy Narodowe Święto Niepodległości)

Postacie

• Mikołaj II Romanow – cesarz rosyjski (car Rosji) z dynastii Romanowów, panujący w latach 1894–1917, abdykował pod przymusem parlamentu (Dumy Państwowej) i części wyższej generalicji armii czynnej; został wraz ze swoją rodziną zamordowany podczas egzekucji w nocy 16/17 lipca 1918 r.; decyzję o zabójstwie rodziny carskiej podjęło kierownictwo bolszewików.

• Włodzimierz Lenin – współzałożyciel i lider partii bolszewickiej, teoretyk komunizmu, organizator i przywódca rewolucji październikowej, a następnie pierwszy przywódca Rosji Radzieckiej (1917–1924 r.) i ZSRR (1922–1924 r.).

• Józef Piłsudski – polski działacz niepodległościowy, marszałek Polski, polityk, mąż stanu; początkowo związany z ruchem socjalistycznym – należał do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), podczas I wojny światowej u boku państw centralnych walczył o niepodległą Polskę (Legiony Polskie); odegrał ogromną rolę w pierwszych latach niepodległości – był Tymczasowym Naczelnikiem, później Naczelnikiem Państwa.

• Józef Haller – generał broni Wojska Polskiego; we Francji dowodził Armią Polską, zwaną Błękitną Armią (nazwa od koloru mundurów), którą państwa Ententy uznały za samodzielną, sojuszniczą i jedyną współwalczącą armię polską; w kwietniu 1919 r. pierwszy transport żołnierzy Błękitnej Armii przybył do Polski.

• Thomas Woodrow Wilson – prezydent Stanów Zjednoczonych w latach 1913–1921; ważna jest postawa prezydenta Wilsona dla sprawy polskiej, gdyż w swoim orędziu w styczniu 1918 roku oficjalnie dopominał się o utworzenie niepodległego polskiego państwa.

• Ignacy Jan Paderewski – wybitny pianista, kompozytor i działacz polityczny, w 1919 roku został premierem Polski; wywarł ogromny wpływ na prezydenta Stanów Zjednoczonych Wilsona (osobiście złożył na ręce prezydenta memoriał o potrzebie odbudowy państwa polskiego) i amerykańską opinię publiczną; aktywizował też Polonię, by mężczyźni zasilali formowaną we Francji armię polską.

Pojęcia

• Bolszewicy (ros. bolszynstwo – większość) – zwolennicy rewolucyjnego nurtu w rosyjskiej partii socjaldemokratycznej; frakcji (podgrupie partii politycznej) bolszewików utworzonej w 1903 r. przewodził Włodzimierz Lenin.

• Komunizm (łac. communis – wspólny) – ideologia, która na przełomie XIX i XX wieku wyodrębniła się z nurtu socjalistycznego; głosiła konieczność rewolucyjnego obalenia kapitalizmu i stworzenia społeczeństwa opartego na wspólnej własności środków produkcji.

• Akt 5 listopada 1916 r. (manifest dwóch cesarzy) – wspólny manifest cesarzy: niemieckiego Wilhelma II Hohenzollerna i austriackiego Franciszka Józefa I Habsburga, w którym zapowiedziano utworzenie państwa polskiego. Nie było w nim mowy ani o granicach, ani o ostatecznym statusie przyszłej Polski. Znalazły się w nim tylko ogólne sformułowania o autonomii, konstytucji i dziedzicznej monarchii (bez podania, kto obejmie tron). Akt 5 listopada miał dla Polaków niezwykłą wagę, gdyż nie były to mgliste obietnice, ale zaprzysiężona deklaracja przywódców jednej z walczących stron.

• Memoriał – pismo skierowane do władz i zawierające postulaty lub projekty reform.

• Abdykacja – przedwczesna rezygnacja panującego monarchy z tronu i zrzeczenie się przysługujących mu z tego tytułu praw.

• Rada Regencyjna – powołany przez cesarzy Niemiec i Austro-Węgier 12 września 1917 r. organ władzy zwierzchniej. Miała sprawować władzę na odebranych Rosji terenach Królestwa Polskiego do czasu, gdy na jego tronie zasiądzie monarcha lub regent.

• Regent – uprawniona osoba, sprawująca władzę w imieniu monarchy, gdy ten (z różnych powodów) nie może wykonywać swoich obowiązków.