Novi vek: velika geografska otkrića, renesansa i reformacija – pregled ključnih događaja
serbocroata con un tamaño de 6,91 KBNovi vek – osnovno
•Početak novog veka: 1492. – Kolumbo otkriva Ameriku.
•Bitno za novi vek: velika geografska otkrića, štampa (Gutenberg oko 1450.), napredak nauke i tehnike, reformacija crkve.
•Podele:
•rani novi vek: kraj 15. veka – 1789. Francuska revolucija
•moderno doba: 1789 – 1918. Prvi svetski rat
Ko je šta otkrio
Portugalci
•princ Henri Moreplovac – pokreće pomorska istraživanja Afrike (15. vek).
•Bartolomeo Dijaz – doplovio do Rta Dobre Nade (južni kraj Afrike), 1487/88.
•Vasko da Gama – prvi pomorski put iz Evrope do Indije (Kalikuta), 1498.
•Pedro Kabral – doplovio do Brazila, 1500.
Španci
•Kristifor Kolumbo – pod španskom zastavom otkriva Ameriku 1492., ostrvo San Salvador.
•Vasko Nunjes de Balboa – prvi Evropljanin koji ugleda Tihi okean, 1513.
•Ferdinand Magelan – njegova ekspedicija 1519–1522. prva je oplovila svet (on gine na Filipinima, brod „Viktorija“ završava put).
•Amerigo Vespuči – shvata da je otkriven novi kontinent.
Englezi i Francuzi
•Engleski kralj Henri VII šalje Džona Kabota – istražuje severne obale Amerike i Grenland (1497/98).
•Francuz Žak Kartije – istražuje kanadsku obalu i reku Svetog Lorensa (16. vek).
Kolonije
•Prva engleska kolonija u Severnoj Americi – Virdžinija.
•Prvo stalno naselje – Džejmstaun, 1607.
Ostalo
•Australija – 17. vek, holandski moreplovac Tasman; kasnije Englez Džejms Kuk precizno ispituje obale Australije i Novog Zelanda (oko 1770).
Posledice
•Evropljani upoznaju skoro celu Zemlju, nastaju kolonijalna carstva.
•Uništavanje domorodaca, početak crnačkog ropstva, jača trgovina, gradovi i početak kapitalizma.
Humanizam i renesansa
•Humanizam: preporod antičke kulture, čovek i razum u centru (ne crkva).
•Humanist: onaj koji se bavi studijama klasičnih jezika i književnosti.
•Humanisti: Dante, Petrarka, Bokačo.
•Renesansa: „preporod“ antike, 14–16. vek, počinje u severnoj Italiji (Đenova, Venecija, Firenca), ima para i slobode → novi renesansni čovek.
•Uslovi: dolazak grčkih učenjaka iz Carigrada, proučavanje Platona i Aristotela, štamparija i biblioteke šire znanje.
Odlike umetnosti
Individualizam, humanizam, naučna osnova umetnosti (korišćena nauka pri stvaranju dela), realizam, individualnost, nacionalizacija umetnosti, sakupljačtvo i mecenatstvo.
Najpoznatiji
•Leonardo (Mona Liza, Tajna večera), Mikelanđelo (David, Mojsije, Brut), Rafaelo, Ticijano, Direr.
•U književnosti: Rable, Šekspir; kod nas Marin Držić; žene su se takođe bavile književnošću – Luiz Labe.
Privreda i trgovina
•Važne tačke trgovine: Indija i Kina.
•Trgovina robljem i ogroman priliv zlata i srebra iz Amerike u Evropu.
•Glavne pomorske sile: Španija, Engleska, Nizozemska.
•Jaka borba za trgovačke puteve → migracije seljaka u gradove i Novi svet.
Manufaktura i kapitalizam
•Manufaktura = radionica u kojoj više radnika ručno radi za vlasnika, svaki samo jedan posao.
•Širi se od Italije i Flandrije u Englesku, Francusku, Nizozemsku → veća proizvodnja i trgovina.
•U Engleskoj ograđivanje zemljišta → seljaci isterani, idu u grad, postaju najamnici.
Društvo
•Jača građanski sloj – buržoazija (kapitalisti) i radnici, slabe feudalci.
•Glavni slojevi: aristokratija, buržoazija, radnici, kmetovi, slobodni seljaci.
Reformacija i protivreformacija
1. Stanje u katoličkoj crkvi
Crkva je imala veliki uticaj u srednjem veku.
Krajem srednjeg veka bilo je sve uočljivije da mnogi sveštenici ne žive u skladu sa hrišćanskim moralom.
Težili su bogaćenju i političkoj moći.
U doba renesanse pape su živele poput svetovnih vladara – učestvovale u ratovima, vodile raskošan život.
Svi slojevi društva želeli su jednostavniju crkvenu službu i jeftiniju crkvu.
Vladari su težili da stvore nacionalnu crkvu i izbegnu kontrolu iz Rima.
2. Početak
Reformacija je pokret za reformu katoličke crkve koji je predvodio Martin Lutər.
Pokrenuta je 1517. godine isticanjem 95 teza protiv indulgencija.
Posledica reformacije je stvaranje nove hrišćanske (reformisane, protestantske) crkve.
3. Lutər i sukobi
Na državnom saboru u Vormsu 1521. Lutər je odbio da opozove svoje učenje.
Sabor je njega i njegove pristalice osudio, a njegove spise zabranio.
Lutər je spalio papsku bulu 1521.
4. Društveni pokreti
Nemački seljački rat 1524–25. predvodio je Tomas Mincer.
Zalagao se za jednakost i ukidanje klasnih razlika.
5. Lutrova crkva
Biblija je prevedena na nemački jezik.
Ukida se monaštvo i luksuz u crkvi.
Pastori se ženi.
6. Nastanak termina protestanti
Naziv protestanti potiče od protesta nemačkih knezova u Špajeru 1529.
Caru Karlu V nije odgovarala Lutrova reformacija jer je jačala lokalnu vlast knezova.
7. Verski mir
1555. sabor u Augsburgu priznao je protestantima ravnopravnost.
Cuius regio, huius religio – čija država, njegova vera.
8. Širenje protestantizma
Protestantizam se u Lutrovoj formi proširio Nemačkom i skandinavskim zemljama.
U Kalvinovoj formi – Švajcarskom, Francuskom, Holandijom i Škotskom.
U Engleskoj je nastala anglikanska crkva, a kralj Henri VIII je postao njen starešina.