Osadnictwo i urbanizacja: wieś, miasto i obszary wiejskie – czynniki lokalizacji, skutki i rozwój

Osadnictwo – zasiedlanie terenu przez ludzi i tworzenie miejsc do życia (wsie i miasta)

Wiejskie (rolnictwo) i miejskie (usługi, przemysł).

1. Początki

Przejście z koczowniczego trybu życia na osiadły dzięki rozwojowi rolnictwa i hodowli.

2. Jednostki osadnicze

• Wsie (rolnictwo)
• Miasta (pozarolnictwo – usługi, przemysł)

3. Czynniki lokalizacji jednostek osadniczych

Przyrodnicze

• A. dostęp do wody
• B. żyzne gleby
• C. płaski teren
• D. bliskość mórz i surowców
• E. łagodny klimat

Polityczne i społeczno-kulturowe

• A. bezpieczne położenie obronne
• B. bliskość stolicy lub centrum nauki i kultu religijnego
• C. walory turystyczne

Gospodarcze

• A. obecność szlaków transportowych
• B. możliwości rozwoju handlu, przemysłu i przetwórstwa

4. Urbanizacja

Urbanizacja – proces rozwoju miast obejmujący powstawanie nowych ośrodków miejskich, jak i rozwój tych, które już istnieją.

• Demograficzna – wzrost liczby ludności miejskiej (migracje i przyrost naturalny)
• Przestrzenna – rozrastanie się miast i włączenie terenów przyległych
• Ekonomiczna – wzrost liczby pracujących poza rolnictwem przy spadku zatrudnienia w rolnictwie
• Społeczna – upowszechnianie miejskiego stylu życia na obszarach wiejskich

5. Przyczyny urbanizacji

• trudne warunki na wsi (słabe gleby, susze)
• lepsza praca, wyższe zarobki i dostęp do edukacji i medycyny w miastach

6. Skutki urbanizacji

Pozytywne (+)

• wzrost infrastruktury technicznej (woda, prąd, kanalizacja, transport)
• rozwój handlu i usług
• wzrost liczby instytucji naukowych i medycznych

Negatywne (–)

• wzrost kosztów utrzymania (mieszkania, ceny)
• zanieczyszczenie środowiska (pyły)
• konflikty na tle etnicznym, religijnym i kulturowym

7. Wskaźnik urbanizacji

Wskaźnik urbanizacji – procentowy udział mieszkańców miast w ogólnej liczbie ludności (ok. 58% w 2023 r.). Zależy głównie od poziomu rozwoju gospodarczego.

• Kraje słabo rozwinięte (rolnictwo): mniej niż 30%
• Kraje wysoko rozwinięte (usługi + przemysł): więcej niż 80%
• Najbardziej zurbanizowane: woj. śląskie (76%)
• Najmniej zurbanizowane: woj. świętokrzyskie i podkarpackie (< 50%)
• Trend: spadek wskaźnika przez suburbanizację (ucieczka ludności z miast na przedmieścia)

Podstawowe pojęcia

• Wieś – jednostka osadnicza (miejscowość).
• Obszar wiejski – przestrzeń, którą tworzą wieś wraz z ich otoczeniem, np. polami uprawnymi, pastwiskami i lasami.
• W Polsce obszary wiejskie to wszystkie tereny położone poza granicami administracyjnymi miast.

Obszary wiejskie na świecie

• Cechą takich obszarów jest występowanie różnorodnych użytków rolnych.
• Duży udział w dogodnych warunkach naturalnych, np. Ukraina, a także w krajach wysoko rozwiniętych (Francja, Wielka Brytania), gdzie funkcjonują duże, wysoce rozwinięte gospodarstwa rolne, w których pracuje niewiele osób.

Czynniki rozwoju obszarów wiejskich

Przyrodnicze

• A. dobre gleby
• B. dostęp do wody
• C. ładny krajobraz
• D. czyste środowisko

Społeczno-kulturowe

• A. tradycje i zabytki
• B. lepsze szkoły / obiekty sportowe
• C. chęć życia na wsi

Ekonomiczne

• A. tańsza ziemia
• B. niższe koszty budowy
• C. wolne tereny pod inwestycje i niższe pensje dla pracowników

Zmiana wsi w miasto

1. Zatracenie funkcji rolniczej i przejście w usługi i przemysł (zamiast rolnictwa).
2. Zmiana zabudowy i stylu życia.
3. Nadanie praw miejskich.
4. Zmiany funkcji obszarów wiejskich: rezydencjonalna, turystyczna, gospodarcza (pozarolnicza).

• Wsie blisko miast stają się sypialniami (buduje się domy przez zamożnych mieszkańców miast / domki letniskowe).
• Rozwija się wypoczynek i agroturystyka oraz tzw. wioski tematyczne, np. Koniaków.
• Fabryki, magazyny i drogi budowane na tańszej ziemi pod miastem ze względu na brak miejsca i niższą cenę ziemi.