Panowanie Jagiellonów i demokracja szlachecka w Polsce – historia XV–XVI wieku

1. Panowanie Jagiellonów

W XV i XVI wieku Jagiellonowie rządzili w Królestwie Polskim, na Litwie, w Czechach i na Węgrzech.

Walki Jagiellonów

Jagiellonowie toczyli walki z:

• Państwem moskiewskim
• Zakonem krzyżackim
• Turcją
• Habsburgami

Najważniejsze wydarzenia

• 1514 – utrata Smoleńska na rzecz państwa moskiewskiego.

• 1515 – zjazd wiedeński między Jagiellonami a Habsburgami. Cesarz Maksymilian I zrezygnował z popierania księstwa moskiewskiego i państwa krzyżackiego. Ustalono zawarcie małżeństwa między przedstawicielami obu dynastii oraz zasady dziedziczenia władzy w Czechach.

• 1525 – hołd pruski. Wielki mistrz zakonu krzyżackiego Albrecht Hohenzollern, jako władca Prus, złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu.

• 1533 – podpisano pokój z Turcją, który trwał do schyłku XVI wieku.

Walka o wpływy nad Bałtykiem (XVI wiek)

Po śmierci Zygmunta I Starego (1548) tron objął Zygmunt II August. Głównym celem jego polityki było umocnienie wpływów Polski nad Bałtykiem (dominium Maris Baltici).

Działania Zygmunta II Augusta

• powołał Komisję Morską i rozpoczął rozbudowę floty kaperskiej;
• popadł w konflikt z Gdańskiem, który ponosił straty wskutek działań floty królewskiej.

Rywalizacja o Bałtyk

W II połowie XVI wieku o panowanie nad Bałtykiem rywalizowały: Polska, Szwecja, Dania i Moskwa. Głównym obszarem walk były Inflanty (tereny dawnego Zakonu Kawalerów Mieczowych).

W 1558 roku Moskwa zajęła dużą część Inflant oraz Narwę i Dorpat.

Inflanty i Kurlandia

W 1561 roku wielki mistrz inflancki Gotthard Kettler:

• dokonał sekularyzacji Inflant i przekształcił je w państwo protestanckie;
• złożył hołd lenny Zygmuntowi II Augustowi;
• przyjął tytuł księcia Kurlandii i Semigalii.

I wojna północna (1563–1570)

• Szwecja zajęła Estonię;
• Moskwa utrzymała Dorpat i Narwę;
• Dania zajęła wyspę Ozylię;
• państwo polsko-litewskie utrzymało kontrolę nad większością Inflant.

2. Demokracja szlachecka

Przywileje szlacheckie

• nietykalność majątkowa;
• nietykalność osobista;
• kontrola nad nakładaniem podatków i zwoływaniem pospolitego ruszenia;
• kontrola nad stanowieniem prawa.

Sejm walny

W 1468 roku w Piotrkowie odbył się sejm walny. Tworzyły go trzy stany:

• Król – zwoływał sejm, przewodniczył jego obradom i przedstawiał projekty ustaw.
• Senat – składał się z około 150 senatorów, czyli wysokich urzędników świeckich i dostojników kościelnych.
• Izba poselska – składała się z około 170 posłów, przedstawiała projekty ustaw; jej obradom przewodniczył marszałek.

Kompetencje sejmu walnego

Sejm walny decydował o kluczowych kwestiach, takich jak:

• podatki i stan skarbu królestwa;
• polityka zagraniczna;
• najczęstsze przestępstwa;
• działania militarne.

Sejm zwyczajny i nadzwyczajny

Sejm zwyczajny miał obradować co dwa lata przez sześć tygodni. W razie potrzeby zwoływano sejm nadzwyczajny.

W 1501 roku senatorzy uzyskali przywilej w Mielniku, który dawał im kontrolę nad polityką zagraniczną i wyborem nowego władcy, co wzburzyło szlachtę. W 1505 roku sejm przyjął konstytucję Nihil novi, zastrzegającą, że wszelkie zmiany prawa wymagają zgody szlachty.

Pojęcia

• Rokosz – zbrojne wystąpienie szlachty przeciw królowi.
• Ruch egzekucyjny – ruch polityczny szlachty dążący do egzekwowania prawa i ograniczenia władzy królewskiej.