Państwo w gospodarce: funkcje, PKB, cykl koniunkturalny i budżet państwa

Państwo w gospodarce

Państwo wpływa na produkcję, podział, konsumpcję dóbr i usług. Większość krajów ma gospodarkę rynkową z udziałem państwa.

Funkcje państwa

• Funkcja alokacyjna – ustalenie zasad działania rynku, ochrona konkurencji, dostarczanie dóbr publicznych (takich, z których korzystają wszyscy, np. policja, drogi).
• Funkcja redystrybucyjna – zmniejszanie nierówności dochodów, pobieranie podatków, wypłata zasiłków i emerytur.
• Funkcja stabilizacyjna – przeciwdziałanie bezrobociu, walka z inflacją, łagodzenie skutków kryzysów gospodarczych.

Interwencjonizm państwowy

Państwo może zmieniać podatki i wydatki (polityka fiskalna), regulować stopy procentowe (polityka monetarna – w Polsce NBP) oraz ustalać płacę minimalną.

Cele

• stabilizacja gospodarcza,
• ochrona słabszych grup społecznych,
• wspieranie rozwoju kraju.

PKB i wzrost gospodarczy

PKB (produkt krajowy brutto) – wartość wszystkich dóbr i usług finalnych wytworzonych w danym kraju w określonym czasie.

Rodzaje PKB

• nominalny (liczony w bieżących cenach),
• realny (uwzględnia inflację).

PKB pokazuje wielkość gospodarki i tempo jej zmian.

Wzrost gospodarczy

Zwiększanie produkcji dóbr i usług w gospodarce w czasie (PKB realny).

• Cechy: więcej produkcji, krótkookresowy.
• Czynniki wzrostu: inwestycje, postęp techniczny, wzrost zatrudnienia, kapitał ludzki.

Rozwój gospodarczy

Proces zmian jakościowych i ilościowych. Obejmuje: wzrost gospodarczy, poprawę jakości życia, rozwój edukacji i techniki, zmiany struktury gospodarki.

Cykl koniunkturalny

Naturalne wahania gospodarki. Fazy:

1. ożywienie,
2. rozkwit (wysoki poziom produkcji, niskie bezrobocie),
3. spowolnienie,
4. recesja (spadek produkcji, wzrost bezrobocia).

Budżet państwa

Budżet państwa to plan zawierający zestawienie prognozowanych na następny rok budżetowy dochodów i wydatków; sporządza go rząd. Ustawa budżetowa jest jedną z najważniejszych aktów prawnych, ponieważ określa możliwości finansowe państwa na dany rok.

Zasady budżetowe

• Zasada równowagi budżetowej (dochód pokrywa wydatki),
• Zasada roczności (budżet obejmuje rok),
• Zasada zupełności (budżet dotyczy wszystkich dochodów i wydatków państwa),
• Zasada jedności (budżet powinien być ujęty w jednym zestawieniu),
• Zasada jawności (budżet powinien być ogólnodostępny, aby wszystkie wydatki mogły być kontrolowane przez obywateli).

Deficyt i dług publiczny

Deficyt budżetowy to niedobór dochodów państwa w stosunku do jego wydatków. Dług publiczny to zadłużenie instytucji państwa wobec inwestorów, którzy wcześniej udzielili pożyczek państwu.

Dochody budżetowe

• Dochody podatkowe: podatek od towarów i usług (VAT), akcyzowy, od gier, od osób prawnych.
• Dochody niepodatkowe: dywidendy (wpłaty do budżetu państwa z posiadania akcji przez Skarb Państwa), wpłaty zysku NBP, grzywny, odsetki, wpłaty jednostek.

Główne źródła wydatków budżetowych

• funkcjonowanie organów władzy publicznej,
• subwencje – nieodpłatna i bezzwrotna pomoc finansowa dla gmin itp. lub osób, w celu wsparcia działalności,
• dotacje – nieodpłatna, bezzwrotna pomoc udzielana przez państwo podmiotom na realizację zadań,
• obsługa długu publicznego,
• wkład krajowy na realizację programów finansowanych ze środków zewnętrznych.