Podstawy prawa cywilnego: Własność, zobowiązania i odpowiedzialność

Własność i inne prawa rzeczowe

Definicja i znaczenie prawa rzeczowego

Prawo rzeczowe rozpatrywane jest w dwóch znaczeniach:

• Pierwsze znaczenie (podmiotowe): stosowane w celu określenia praw podmiotowych, które charakteryzują się posiadaniem następujących cech: są prawami bezwzględnie obowiązującymi i dotyczą rzeczy. Prawa podmiotowe, które posiadają tylko jedną z tych cech, nie należą do kategorii praw rzeczowych.
• Drugie znaczenie (przedmiotowe): stosowane dla określenia zespołu norm prawnych. Prawo rzeczowe jest integralną częścią prawa cywilnego. Zawiera ono normy odnoszące się do powstania, treści, zmiany i ustania prawa własności oraz innych form korzystania z rzeczy.

Katalog praw rzeczowych w Polsce

Prawa rzeczowe, które przysługują w Polsce wszystkim podmiotom, to:

1. Prawo własności.
2. Prawo użytkowania wieczystego.
3. Ograniczone prawa rzeczowe.

Pojęcie rzeczy i mienia

Rzeczami, według Kodeksu cywilnego, są tylko przedmioty materialne. Przedmiot materialny jest uznawany za rzecz wówczas, gdy jest na tyle wyodrębniony z przyrody, że ma charakter samoistny.

Rodzaje rzeczy

• Nieruchomości (rzeczy nieruchome).
• Ruchomości (rzeczy ruchome).

Nieruchomościami są:

• Części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty).
• Budynki trwale związane z gruntem.
• Części budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny przedmiot prawa własności (np. samodzielne lokale).

Rzeczy ruchome (Ruchomości): Są to wszystkie rzeczy, które nie są nieruchomościami (np. meble, samochód, rzeczy osobiste).

Inne podziały rzeczy

• Rzeczy oznaczone co do tożsamości (oznaczone indywidualnie): posiadają indywidualne cechy, których nie posiada żadna inna rzecz, np. obraz Jana Matejki.
• Rzeczy oznaczone co do gatunku (oznaczone gatunkowo): posiadają wspólne cechy, za pomocą których są charakteryzowane, np. gatunek ziemniaków.
• Rzeczy podzielne: np. chleb.
• Rzeczy niepodzielne: np. komputer – ich podział wiąże się z utratą właściwości w korzystaniu.

Części składowe rzeczy a przynależności

• Część składowa rzeczy: to przedmiot materialny, który nie może być odłączony bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości (np. koło w rowerze, klawiatura w laptopie).
• Przynależności: to taki element, bez którego rzecz główna może funkcjonować, ale ułatwia on korzystanie z niej.

Prawo własności i jego ochrona

Własność to prawo podmiotowe bezwzględne, które przysługuje właścicielowi rzeczy. Właściciel może posiadać rzecz, korzystać z niej i rozporządzać nią.

Uprawnienia właściciela

• Posiadanie: możliwość faktycznego władania rzeczą.
• Korzystanie: możliwość pobierania z niej pożytków, przetwarzania jej, zużycia bądź zniszczenia.
• Rozporządzanie: umożliwia właścicielowi przeniesienie własności lub rozporządzenie rzeczą na wypadek śmierci.

Rodzaje pożytków

• Naturalne: np. płody rolne.
• Cywilne: np. dochody z najmu mieszkania.

Współwłasność rzeczy

Sytuacja, w której jedna rzecz jest przedmiotem prawa kilku osób jednocześnie. Wyróżniamy:

• Współwłasność w częściach ułamkowych: współwłaściciele mają określone udziały, ale nie są one wyodrębnione fizycznie.
• Współwłasność łączna: np. w małżeństwie (wspólność majątkowa) lub między wspólnikami w spółce cywilnej.

Posiadanie a dzierżenie

• Posiadanie: często mylone z własnością. Przykład: osoba pożyczyła auto – nie jest ono jej własnością, ale osoba ta jest jego posiadaczem.
• Dzierżenie: władanie rzeczą wykonywane za inną osobę w jej interesie, np. przyjęcie samochodu do naprawy przez warsztat.

Użytkowanie wieczyste i ograniczone prawa rzeczowe

Użytkowanie wieczyste

Polega na długoterminowym użytkowaniu gruntu, zazwyczaj przez okres 99 lat. Oddający grunt w użytkowanie – Skarb Państwa, gmina lub związek gmin – nadal pozostaje właścicielem gruntu.

Ograniczone prawa rzeczowe

Powodują ograniczenie prawa własności właściciela rzeczy. Katalog tych praw obejmuje:

• Użytkowanie: polega na tym, że osoba uprawniona może używać cudzej rzeczy i pobierać z niej pożytki.
• Służebność.
• Zastaw.
• Hipoteka.
• Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu.

Zastaw i hipoteka to prawa służące zabezpieczeniu wierzytelności. Hipoteką można obciążyć tylko nieruchomości, natomiast zastawem rzeczy ruchome i niektóre zbywalne prawa podmiotowe.

Zobowiązania: pojęcie, źródła i rodzaje

W znaczeniu przedmiotowym jest to część prawa cywilnego regulująca stosunki prawne między wierzycielem a dłużnikiem.

Zobowiązanie to stosunek prawny, w którym wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien to świadczenie spełnić.

• Prawo podmiotowe wierzyciela nazywane jest wierzytelnością.
• Obowiązek określonego zachowania dłużnika określany jest jako dług.

Źródła zobowiązań

1. Umowa.
2. Bezpodstawne wzbogacenie.
3. Obowiązek naprawienia szkody.

Odpowiedzialność cywilna

Odpowiedzialność cywilna polega na poniesieniu przez osobę odpowiedzialną negatywnych konsekwencji majątkowych zdarzenia powodującego powstanie szkody u innej osoby, jeżeli między tym zdarzeniem a powstaniem szkody występuje związek przyczynowo-skutkowy.

Pojęcie szkody i jej naprawienie

Szkoda to uszczerbek, jakiego osoba poszkodowana doznaje wbrew własnej woli w swoim majątku. Obejmuje ona:

• Poniesioną stratę (damnum emergens).
• Utracone korzyści (lucrum cessans).

Naprawienie szkody może nastąpić przez przywrócenie stanu poprzedniego lub przez zapłatę odszkodowania. Wybór formy należy do wierzyciela.

Rodzaje odpowiedzialności cywilnej

• Odpowiedzialność deliktowa: za czyny niedozwolone.
• Odpowiedzialność kontraktowa: wynikająca z niewykonania lub nienależytego wykonania umowy.