Polska w czasie II wojny światowej: okupacja, ruch oporu i walka na frontach

Polska w czasie II wojny światowej

Początek wojny i postanowienia traktatowe

• 23 sierpnia 1939 r. – Pakt Ribbentrop-Mołotow.
• 28 września 1939 r. – niemiecko-radziecki traktat o granicach i przyjaźni.
• Ziemie wcielone bezpośrednio do III Rzeszy: m.in. Kraj Warty, Prusy Zachodnie.
• Generalne Gubernatorstwo (GG): traktowane jako rezerwuar taniej siły roboczej („spichlerz, magazyn”), całkowicie podporządkowane Rzeszy; na czele stanął Hans Frank.

Okupacja niemiecka i sowiecka – sytuacja ludności

• Okupacja niemiecka: eksterminacja polskiej inteligencji, powszechny przymus pracy dla mężczyzn, drastyczne ograniczenie edukacji (jedynie szkolnictwo podstawowe), likwidacja polskiego życia kulturalnego, narzucanie języka niemieckiego oraz masowe wywożenie dzieci do Niemiec w celach germanizacyjnych.
• Okupacja sowiecka: masowe morderstwa oficerów i dowódców wojskowych, przymusowa paszportyzacja (narzucenie radzieckiego obywatelstwa), represje, zsyłki na Sybir, sfałszowane wybory z podstawionymi kandydatami.

Aparat terroru i pojęcia okupacyjne

• Operacja Tannenberg – planowa eksterminacja polskiej warstwy przywódczej i inteligencji na początku okupacji.
• Nadzwyczajna Akcja Pacyfikacyjna (Akcja AB) – masowe egzekucje polskich elit, m.in. w Palmirach.
• Sonderaktion Krakau (Akcja Kraków) – aresztowanie i uwięzienie profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego.
• Volkslista – niemiecka lista narodowościowa dzieląca ludność na kategorie przynależności do rasy panów.
• Policja granatowa – potoczna nazwa Policji Polskiej w Generalnym Gubernatorstwie; w gettach funkcjonowała z kolei podległa Niemcom policja żydowska (Żydowska Służba Porządkowa).
• „Gadzinówka” – polskojęzyczna gazeta propagandowa wydawana przez okupanta niemieckiego.
• Łapanki – nagłe blokowanie ulic z obu stron, zatrzymywanie przechodniów i wywożenie ich na roboty przymusowe lub do obozów.
• Więzienia polityczne: Pawiak w Warszawie, więzienie przy ul. Montelupich w Krakowie.
• Aleja Szucha – siedziba Gestapo w Warszawie (miejsce brutalnych przesłuchań).
• Miejsca masowych kaźni: Palmiry (pod Warszawą), Las Piaśnicki (Piaśnica na Pomorzu – miejsce męczeństwa polskiej inteligencji).
• Generalny Plan Wschodni (Generalplan Ost) – nazistowski plan wyniszczenia i germanizacji Europy Środkowo-Wschodniej.
• Ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej (Endlösung) – plan całkowitej zagłady narodu żydowskiego, przypieczętowany na konferencji w Wannsee (1942 r.).
• Getta – wydzielone, zamknięte i strzeżone dzielnice żydowskie w miastach.
• Obozy koncentracyjne – miejsca przymusowego odosobnienia i niewolniczej, wyniszczającej pracy.
• Obozy zagłady – ośrodki natychmiastowej, masowej i przemysłowej eksterminacji więźniów.
• Lagry i łagry: lagry – niemieckie obozy koncentracyjne; łagry – radzieckie obozy pracy przymusowej (Gułag).
• Sowietyzacja – narzucanie ideologii komunistycznej, ustroju i kultury radzieckiej.
• Paszportyzacja – przymusowe nadawanie obywatelstwa ZSRR mieszkańcom anektowanych ziem polskich.
• NKWD – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (radziecka tajna policja i aparat represji).
• Deportacje – masowe wywózki setek tysięcy Polaków na Syberię i do Kazachstanu.

Stosunki polsko-radzieckie

• 17 września 1939 r. – zbrojna agresja ZSRR na Polskę.
• Kwiecień–maj 1940 r. – Zbrodnia katyńska (wymordowanie przez NKWD polskich oficerów, dowódców, policjantów i urzędników państwowych).
• 30 lipca 1941 r. – Układ Sikorski-Majski: przywrócenie (nawiązanie) stosunków dyplomatycznych z ZSRR, zapowiedź utworzenia polskiej armii w ZSRR oraz „amnestia” dla uwięzionych obywateli polskich.
• Kwiecień 1943 r. – ujawnienie przez Niemców masowych grobów w Katyniu; konsekwencją było jednostronne zerwanie stosunków dyplomatycznych z rządem RP przez ZSRR.

Władze Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie

• Internowanie dotychczasowych władz II RP w Rumunii (wrzesień 1939 r.).
• Pierwszy ośrodek władzy na uchodźstwie: Francja (Paryż, Angers), po upadku Francji (1940 r.) – Londyn.
• Prezydent RP na uchodźstwie: Władysław Raczkiewicz.
• Premier i Naczelny Wódz: gen. Władysław Sikorski.
• Delegatura Rządu na Kraj: tajny organ reprezentujący władze emigracyjne w okupowanej Polsce.
• 4 lipca 1943 r. – katastrofa gibraltarska: tragiczna śmierć gen. Sikorskiego; nowym premierem został Stanisław Mikołajczyk, a Naczelnym Wodzem – gen. Kazimierz Sosnkowski.

Polacy wobec okupacji – Państwo Podziemne i opór

Formacje wojskowe

• SZP (Służba Zwycięstwu Polski), powołana we wrześniu 1939 r.
• ZWZ (Związek Walki Zbrojnej), przekształcony z SZP.
• AK (Armia Krajowa), powstała 14 lutego 1942 r.; jej kolejni komendanci (trzej główni dowódcy) to: gen. Stefan Rowecki „Grot”, gen. Tadeusz Komorowski „Bór” oraz gen. Leopold Okulicki „Niedźwiadek”.

Formy oporu i organizacje

• Sabotaż – akcje mające na celu utrudnianie działań okupanta, niszczenie infrastruktury, akcje małego sabotażu (np. malowanie kotwic Polski Walczącej, zrywanie flag).
• Dywersja – akcje bojowe, zamachy na niemieckich dygnitarzy i likwidacja kolaborantów.
• Kedyw – Kierownictwo Dywersji Komendy Głównej AK.
• Rada Pomocy Żydom „Żegota” – podziemna organizacja ratująca Żydów (współzałożona m.in. przez Zofię Kossak-Szczucką).
• Szare Szeregi – konspiracyjny Związek Harcerstwa Polskiego (m.in. Jan Bytnar „Rudy”).
• Tajne komplety – podziemny system edukacji powszechnej, średniej i wyższej.
• Cichociemni – elitarni spadochroniarze Polskich Sił Zbrojnych przerzucani do kraju w celu organizowania i wspierania ruchu oporu.

Zbrodnie na ludności i walka w gettach

• Powstanie w getcie warszawskim:
  • Przyczyny: wiadomość o planowanej całkowitej likwidacji (unicestwieniu) getta.
  • Czas trwania: 19 kwietnia – maj 1943 r.
  • Dowódcy: Mordechaj Anielewicz, Marek Edelman.
  • Organizacje bojowe: ŻOB (Żydowska Organizacja Bojowa), ŻZW (Żydowski Związek Wojskowy).
• Szmalcownik – osoba szantażująca lub denuncjująca ukrywających się Żydów oraz pomagających im Polaków dla korzyści materialnych.
• Sprawiedliwy wśród Narodów Świata – najwyższe izraelskie odznaczenie cywilne nadawane nie-Żydom za bezinteresowną pomoc Żydom w czasie Zagłady (uhonorowani m.in. Irena Sendlerowa oraz rodzina Ulmów z Markowej, zamordowana wraz z dziećmi po zdradzie).
• Rzeź wołyńska (lipiec 1943 r.) – masowe czystki etniczne i zbrodnie dokonywane przez nacjonalistów ukraińskich (UPA/OUN pod wodzą m.in. Stepana Bandery) na ludności polskiej Wołynia i Małopolski Wschodniej.

Powstanie Warszawskie (1944)

• Akcja „Burza” – ogólnokrajowa operacja wojskowa AK mająca na celu zaznaczenie polskiej obecności i suwerenności przed wkroczeniem Armii Czerwonej.
• Operacja „Ostra Brama” – wyzwolenie Wilna wspólnie z wojskami radzieckimi.
• Przyczyny wybuchu Powstania Warszawskiego: zbliżanie się Armii Czerwonej do Warszawy, ucieczka administracji niemieckiej, wola oswobodzenia stolicy własnymi siłami i chęć odzyskania niepodległości.
• Czas trwania: 1 sierpnia – 2 października 1944 r. (63 dni walki).
• Dowódca sił powstańczych w Warszawie: gen. Antoni Chruściel „Monter” (komendantem AK był wówczas gen. Tadeusz Komorowski „Bór”).
• Tłumienie powstania: kierowane m.in. przez niemieckiego generała SS Ericha von dem Bach-Zelewskiego.
• Skutki: niemal całkowite zniszczenie i wyburzenie Warszawy, śmierć około 18 tysięcy powstańców oraz 150–200 tysięcy cywilów.

Polacy na frontach II wojny światowej

Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie (PSZ)

• Walki o Narwik (1940 r.): Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich pod dowództwem gen. Zygmunta Bohusza-Szyszko.
• Kampania francuska (1940 r.): udział jednostek polskich we Francji.
• Bitwa o Anglię (1940 r.): wybitny udział polskich pilotów, w tym legendarnego Dywizjonu 303 (dowodzonego m.in. przez Witolda Urbanowicza).
• Bitwa o Tobruk (1941 r.): obrona twierdzy przez Samodzielną Brygadę Strzelców Karpackich dowodzoną przez gen. Stanisława Kopańskiego.
• Bitwa pod Monte Cassino (maj 1944 r.): przełamanie linii Gustawa przez II Korpus Polski pod dowództwem gen. Władysława Andersa.
• Bitwa pod Arnhem (1944 r., operacja „Market Garden”): 1. Samodzielna Brygada Spadochronowa pod dowództwem gen. Stanisława Sosabowskiego.
• 1. Dywizja Pancerna: walki we Francji, Belgii i Holandii pod dowództwem gen. Stanisława Maczka.

Polskie formacje na Wschodzie

• Armia Berlinga (ludowe Wojsko Polskie) podporządkowana sowietom pod dowództwem gen. Zygmunta Berlinga.
• Bitwa pod Lenino (październik 1943 r.): chrzest bojowy 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki.

Zestawienie kluczowych postaci

• Hans Frank – generalny gubernator na okupowanych ziemiach polskich, zbrodniarz wojenny.
• Władysław Raczkiewicz – prezydent RP na uchodźstwie (1939–1947).
• Władysław Sikorski – generał broni, premier rządu RP na uchodźstwie i Naczelny Wódz.
• Stanisław Mikołajczyk – premier rządu emigracyjnego po śmierci gen. Sikorskiego.
• Kazimierz Sosnkowski – generał broni, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych (1943–1944).
• Michał Karaszewicz-Tokarzewski – twórca i pierwszy dowódca Służby Zwycięstwu Polski, oficer ZWZ, więzień łagrów radzieckich, oficer Armii Andersa.
• Stefan Rowecki „Grot” – generał dywizji, pierwszy Komendant Główny Armii Krajowej.
• Tadeusz Komorowski „Bór” – Komendant Główny AK, podjął decyzję o wybuchu Powstania Warszawskiego.
• Leopold Okulicki „Niedźwiadek” – ostatni Komendant Główny AK, rozwiązał organizację w styczniu 1945 r.
• Erich von dem Bach-Zelewski – generał SS, dowodził brutalną pacyfikacją Powstania Warszawskiego.
• Jan Bytnar „Rudy” – harcmistrz, członek Szarych Szeregów, bohater akcji pod Arsenałem.
• Irena Sendlerowa – działaczka „Żegoty”, która uratowała setki żydowskich dzieci z warszawskiego getta.
• Rodzina Ulmów – Józef i Wiktoria Ulmowie wraz z dziećmi, zamordowani przez Niemców za ukrywanie Żydów, beatyfikowani w 2023 r.
• Witold Pilecki – rotmistrz kawalerii, dobrowolny więzień KL Auschwitz w celu stworzenia konspiracji i udokumentowania zbrodni (tzw. Raporty Pileckiego).
• Jan Karski – kurier i emisariusz Podziemnego Państwa, dostarczył rządom zachodnim i prezydentowi USA Franklinowi D. Rooseveltowi naoczne relacje z Holokaustu.
• Stepan Bandera – przywódca frakcji OUN-B, odpowiedzialnej za zbrodnie na ludności polskiej na Wołyniu.
• Stanisław Maczek – generał broni, dowódca 1. Dywizji Pancernej, wyzwoliciel m.in. Bredy.
• Stanisław Sosabowski – generał brygady, organizator i dowódca 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej.
• Władysław Anders – generał broni, dowódca Armii Polskiej w ZSRR oraz II Korpusu Polskiego (zwycięzca spod Monte Cassino).
• Stanisław Kopański – generał dywizji, dowódca Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich walczącej m.in. pod Tobrukiem.
• Zygmunt Berling – generał broni, dowódca 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki oraz 1. Armii WP na froncie wschodnim.