Polska w Latach 1939-1945: Chronologia i Kluczowe Pojęcia Historyczne

Kronika Wydarzeń 1939–1945

Rok 1939

• 1939 – Związek Harcerstwa Polskiego działa jako Szare Szeregi. Komendantem był Aleksander Kamiński. Przyświecał im program „dziś – jutro – pojutrze”: walka z okupantami, przygotowanie do walki z Niemcami oraz odbudowy powojennej.
• Wrzesień 1939 – Powstanie pierwszych organizacji konspiracyjnych (na czele ze Służbou Zwycięstwu Polski).
• 17.09.1939 – Przekroczenie granicy rumuńskiej przez polskie władze (Rumunia ich internowała) oraz atak sowiecki na Polskę.
• 28.09.1939 – III Rzesza i ZSRS zawarły traktat o przyjaźni i granicach.
• 30.09.1939 – Władysław Raczkiewicz prezydentem II RP, a Władysław Sikorski premierem i Naczelnym Wodzem.
• Październik 1939 – Utworzenie Generalnego Gubernatorstwa (GG).
• 8.10.1939 – Włączenie do III Rzeszy: Pomorza Gdańskiego, Wielkopolski, Górnego Śląska, Kujaw, północnej części Mazowsza oraz Suwalszczyzny.
• Listopad 1939 – Powołanie ZWZ (Związek Walki Zbrojnej, komendant Stefan Rowecki „Grot”).
• Grudzień 1939 – Powołanie Rady Narodowej RP.

Rok 1940

• Marzec 1940 – Decyzja władz sowieckich o rozstrzeleniu polskich jeńców (zbrodnia katyńska).

Rok 1941

• Marzec 1941 – Ogłoszenie niemieckiej listy narodowościowej – Volkslista.
• 22.06.1941 – Atak Niemiec na ZSRS.
• 30.07.1941 – Układ Sikorski-Majski.
• Wrzesień 1941 – Podpisanie Karty Atlantyckiej (ustalono, że nie będą możliwe zmiany terytorialne niezgodne z wolą zainteresowanych narodów).
• 7.12.1941 – Japoński atak na bazę amerykańską Pearl Harbor.

Rok 1942

• 1942 – Z nakazu Stalina powołano PPR (Polska Partia Robotnicza), z udziałem Władysława Gomułki.
• Luty 1942 – Przekształcenie ZWZ w AK (Armia Krajowa).

Rok 1943

• 2.02.1943 – Kapitulacja wojsk niemieckich pod Stalingradem.
• Luty 1943 – Początek ludobójstwa na Wołyniu (zbrodnia wołyńska – ludobójstwo Polaków przez nacjonalistów ukraińskich).
• 19.04.1943 – Wystąpienie ŻOB i ŻZW przeciw Niemcom – likwidacja warszawskiego getta. Na czele stał Mordechaj Anielewicz. Walki trwały miesiąc, zostały krwawo stłumione przez Niemców, pokazując determinację Żydów pomimo zerowych szans.
• 26.04.1943 – Akcja pod Arsenałem – odbicie więźniów z rąk Gestapo przez Szare Szeregi.
• 25/26.04.1943 – ZSRS zrywa stosunki dyplomatyczne z rządem RP, ponieważ Niemcy ujawnili zbrodnię katyńską.
• 4.07.1943 – Katastrofa lotnicza, w której ginie gen. Władysław Sikorski. Nowym premierem zostaje Stanisław Mikołajczyk, a Naczelnym Wodzem Kazimierz Sosnkowski.
• 11.07.1943 – Apogeum tzw. krwawej niedzieli – zaatakowano 100 miejscowości z dużą brutalnością.
• 1944 (SS-Galizien) – Dywizja SS-Galizien zaatakowała Hutę Pieniacką.

Rok 1944

• 1 stycznia 1944 – Powołanie KRN (Krajowa Rada Narodowa) z Bolesławem Bierutem na czele, pełniąca funkcję polskiego parlamentu konspiracyjnego.
• 9 stycznia 1944 – Powstanie Rady Jedności Narodowej. Cele: pokonanie Niemiec, włączenie części ziem niemieckich do Polski po wojnie oraz odbudowa Polski jako kraju demokratycznego.
• Marzec 1944 – Początek akcji „Burza”. Cele: walka z Niemcami, lokalne działania zbrojne. Zakończyła się porażką – żołnierze trafili w ręce NKWD, byli aresztowani i wywożeni.
• Maj 1944 – Utworzenie KRM (Krajowa Rada Ministrów na uchodźstwie) w celu wzmocnienia pozycji Państwa Podziemnego.
• Lipiec 1944 – Rozszerzenie akcji „Burza” na Warszawę.
• 22.07.1944 – Powstanie PKWN (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego). Manifest jako program polityczny i władza wykonawcza, utworzony w Moskwie, przewodniczący: Edward Osóbka-Morawski.
• 1 sierpnia 1944 – Wybuch powstania warszawskiego. Armia Czerwona stała w tym czasie w Warszawie. Zakładano, że potrwa kilka dni, jednak Sowieci dopuścili się biernej postawy, a Niemcy masowych mordów (m.in. na Woli). Powstanie trwało 63 dni i zakończyło się kapitulacją wojsk polskich pod dowództwem Tadeusza Komorowskiego. Żołnierze trafili do niewoli, a ludność została wysiedlona i wywieziona do robót.
• Listopad 1944 – Dymisja Stanisława Mikołajczyka, nowym premierem zostaje Tomasz Arciszewski.
• 31.12.1944 – Przekształcenie PKWN w Rząd Tymczasowy.

Rok 1945

• 1945 – Sowiecki szturm na Berlin.

Kluczowe Pojęcia Historyczne

• Akcja AB – Aresztowanie profesorów krakowskich wyższych uczelni przez Niemców.
• Stutthof – Pierwszy niemiecki obóz koncentracyjny założony na terenie Polski (koło Gdańska).
• Auschwitz – Największy obóz zagłady, uruchomiony 14.06.1940 roku.
• Rada Pomocy Żydom „Żegota” – Konspiracyjna organizacja rządowa, której celem było ratowanie osób narodowości żydowskiej.
• Szmalcownik – Osoba domagająca się okupu lub denuncjująca ukrywających się Żydów oraz osoby im pomagające.
• Pogrom – Gwałtowny, krwawy atak jednej grupy ludności na drugą (np. lipiec 1941 w Jedwabnem).
• Germanizacja – Polityka okupacyjna polegająca m.in. na wysiedlaniu Polaków, wprowadzeniu Volkslisty, likwidacji szkół średnich i wyższych, wywozie do Rzeszy na roboty przymusowe, zmianie nazw ulic i miast, niszczeniu bibliotek oraz bezwzględnej eksploatacji gospodarczej i reglamentacji żywności (kartki).
• Volkslista – Niemiecka lista narodowościowa na terenach III Rzeszy i GG. Przyjęcie jej chroniło przed wysiedleniem i dawało większe przydziały żywnościowe, ale wiązało się z powołaniem mężczyzn do Wehrmachtu.
• Sowiecka okupacja – Mordowanie polskich elit, wywózki w głąb ZSRS (Syberia, Kazachstan), masowe aresztowania, wywłaszczenia oraz unieważnienie polskiego złotego.
• Zbrodnia katyńska – Masowy mord na polskich jeńcach wojennych i oficerach dokonany przez NKWD wiosną 1940 roku.
• Kłamstwo katyńskie – Oficjalna polityka dezinformacyjna ZSRS mająca na celu przypisanie zbrodni katyńskiej Niemcom.
• Sowietyzacja – Wprowadzenie ustroju wzorowanego na ZSRS. Obejmowało pełną kontrolę komunistyczną, wprowadzenie języków obcych w urzędach, indoktrynację młodzieży, zamykanie kościołów, bibliotek oraz likwidację przedwojennej prasy.
• Rada Narodowa RP – Zastępstwo parlamentu na uchodźstwie, pełniące funkcję doradczą wobec prezydenta. Pierwszym przewodniczącym był Jan Ignacy Paderewski.
• Uchodźctwo – Pobyt poza granicami własnego kraju wymuszony przyczynami politycznymi lub ekonomicznymi.
• Internowanie – Przymusowe umieszczenie osoby w wyznaczonym i strzeżonym miejscu z zakazem opuszczania go.
• Lituanizacja – Polityka władz litewskich zmierzająca do usunięcia śladów polskości z przestrzeni publicznej.
• Depolonizacja – Usuwanie polskiej kultury i języka z danego obszaru, proces wynaradawiania Polaków.
• Armia Andersa – Polskie Siły Zbrojne w ZSRS ewakuowane do Iranu, a następnie na Bliski Wschód pod dowództwem gen. Władysława Andersa.
• Polskie Państwo Podziemne – Unikalna struktura konspiracyjna z Delegatem Rządu na Kraj na czele (m.in. Kazimierz Pużak). Składało się z tajnych departamentów (sądownictwo, oświaty) oraz tajnej policji – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa.
• Akcje zbrojne i sabotażowe – Działania małego sabotażu (np. akcja „Mały Wawer” – malowanie symboli Polski Walczącej), prasa podziemna, tajne nauczanie.
• Cichociemni – Elitarni żołnierze polskich sił zbrojnych w kraju, szkoleni w Wielkiej Brytanii do działań dywersyjnych.
• Kontrwywiad – Działalność mająca na celu przeciwdziałanie akcjom wroga.
• Bierny opór – Sprzeciw wobec okupanta bez użycia siły (np. demonstracyjne niewykonywanie poleceń).
• Generalne Gubernatorstwo (GG) – Jednostka administracyjna utworzona przez Niemców z terytoriów centralnej Polski ze stolicą w Krakowie. Dzieliła się na 5 dystryktów: radomski, krakowski, lubelski, warszawski oraz galicyjski (od czerwca 1941).
• Polskie Siły Zbrojne (PSZ) – Formacje wojskowe na Zachodzie: Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich, Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich, Marynarka Wojenna, I Korpus Polski, I Dywizja Pancerna (gen. Stanisław Maczek), I Samodzielna Brygada Spadochronowa (gen. Stanisław Sosabowski), Dywizjony Bombowe 300 i 301 oraz Myśliwskie 302 i 303, a także 2 Korpus Polski, który zdobył Monte Cassino (18.05.1944), Ankonę i Bolonię.
• AK (Armia Krajowa) – Główna siła zbrojna Polskiego Państwa Podziemnego, prowadząca akcje dywersyjne i partyzanckie. Dowodził m.in. gen. Tadeusz Komorowski „Bór”.
• ŻOB – Żydowska Organizacja Bojowa (powstała w 1942 roku).
• ŻZW – Żydowski Związek Wojskowy.
• OUN – Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, odpowiedzialna za ludobójstwo ludności polskiej na Kresach.
• GL – Gwardia Ludowa – komunistyczne oddziały partyzanckie prowadzące akcje sabotażowe.
• ZPP – Związek Patriotów Polskich – organizacja komunistyczna zależna od ZSRS, na której czele stała Wanda Wasilewska.
• Jan Karski – Emisariusz Państwa Podziemnego, który przywiózł do Londynu wstrząsające dokumenty o niemieckich zbrodniach na Żydach.