Polska pod okupacją: wojna, Holokaust i Polskie Państwo Podziemne 1939–1945

1. Ramy czasowe i chronologia wojny

II wojna światowa w Europie trwała od 1 września 1939 r. (napaść Niemiec na Polskę) do 8 maja 1945 r., a na świecie zakończyła się 2 września 1945 r. kapitulacją Japonii. Na świecie kluczowe były: bitwa o Anglię (1940), atak na Pearl Harbor i przystąpienie USA (7 XII 1941), lądowanie w Normandii (6 VI 1944), konferencja w Jałcie (luty 1945) oraz zrzucenie bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki (sierpień 1945).

W Polsce najważniejsze wydarzenia to: agresja ZSRR (17 IX 1939), zbrodnia katyńska (1940), wybuch powstania w getcie warszawskim (19 IV 1943) oraz wybuch Powstania Warszawskiego (1 VIII 1944).

2. Europa pod okupacją niemiecką i cele Rzeszy

Niemcy prowadzili tzw. wojnę totalną, czyli zmierzającą do całkowitego zniszczenia przeciwnika bez przestrzegania praw wojennych. Dążyli do zdobycia „przestrzeni życiowej” na Wschodzie, traktując Słowian jako „podludzi” (Untermenschen) przeznaczonych do niewolniczej pracy lub biologicznego wyniszczenia.

Okupacja polegała na bezwzględnej eksploatacji gospodarczej (grabież surowców, żywności, przemysłu i dzieł sztuki), zmuszaniu do pracy przymusowej i ciągłym terrorze. Stworzono sieć obozów koncentracyjnych (wyniszczenie pracą i głodem) oraz obozów zagłady (masowe uśmiercanie).

3. Zagłada Żydów (Holokaust / Szoa)

Eksterminacja ludności żydowskiej przebiegała etapowo: od odebrania praw obywatelskich, przez izolację w przeludnionych gettach (gdzie panował głód, epidemie i przymus pracy), po decyzję o „ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej” podjętą w 1942 r. na konferencji w Wannsee.

Żydów wywożono do obozów zagłady (m.in. Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibór) i masowo uśmiercano w komorach gazowych przy użyciu gazu Cyklon B. Zginęło ok. 6 mln Żydów (w tym niemal 3 mln polskich Żydów).

Osoby ratujące Żydów pod groźbą kary śmierci honorowano tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (m.in. Irena Sendlerowa, która uratowała ok. 2,5 tys. dzieci z getta).

4. Podział Polski: Generalne Gubernatorstwo i okupacja sowiecka

Ziemie polskie podzielono między dwóch agresorów:

• Ziemie wcielone do III Rzeszy: poddawano natychmiastowej germanizacji, wysiedleniom Polaków i zmuszaniu do wpisu na Volkslistę.
• Generalne Gubernatorstwo (GG): ze stolicą w Krakowie, traktowane było jako bezprawna niemiecka kolonia i rezerwuar darmowej siły roboczej. Zlikwidowano tam polskie szkolnictwo średnie i wyższe, grabiono żywność oraz przeprowadzono Akcję AB mającą na celu likwidację polskiej inteligencji i elit.
• Okupacja sowiecka (ZSRR): na zajętych Kresach przeprowadzono sowietyzację, przymusową paszportyzację oraz masowe deportacje setek tysięcy Polaków w głąb ZSRR (Syberia, Kazachstan) do pracy w łagrach. W 1940 r. NKWD dokonało zbrodni katyńskiej, mordując ponad 20 tys. polskich oficerów i inteligencji.

5. Polskie Państwo Podziemne (PPP)

Polska stworzyła unikalne w skali Europy tajne struktury podległe Rządowi RP na Uchodźstwie. Pion wojskowy tworzyła Armia Krajowa (AK) – licząca ok. 400 tys. żołnierzy, prowadząca sabotaż, dywersję, wywiad oraz Akcję „Burza”.

Pion cywilny obejmował tajne sądownictwo (wyroki na kolaborantów), podziemną prasę, tajne nauczanie na tzw. kompletach (ponad 30 tys. uczniów i studentów) oraz bogate życie kulturalne (podziemne wydawnictwa, poezja K.K. Baczyńskiego i T. Gajcego, książki A. Fiedlera).

6. Życie codzienne pod okupacją

Życie ludności wyznaczał skrajny głód wynikający z rygorystycznego systemu kartkowego, co zmuszało Polaków do prowadzenia nielegalnego szmuglu żywności ze wsi i handlu na czarnym rynku pod groźbą kary śmierci.

Na co dzień panował paraliżujący strach przed ulicznymi łapankami, rewizjami, wywózką na roboty do Niemiec oraz egzekwowaniem godziny policyjnej. Obowiązywała segregacja rasowa („Nur für Deutsche” w tramwajach czy parkach), a spadek poziomu życia wymuszał radzenie sobie bez prądu i opału (używano lamp karbidowych).

Społeczeństwo stawiało opór cywilny poprzez bojkot niemieckich kin („Tylko świnie siedzą w kinie”) oraz organizowanie tajnych wieczorów artystycznych.