Południki i równoleżniki, orogeneza oraz ery geologiczne – podstawy geografii i geologii
polaco con un tamaño de 3,88 KB 1. Południki i równoleżniki
Południki to umowne linie na powierzchni Ziemi łączące biegun północny z biegunem południowym.
- Biegną w kierunku północ–południe.
- Mają kształt półokręgów.
- Wszystkie mają taką samą długość (ok. 20 000 km).
- Jest ich nieskończenie wiele.
- Dzięki nim określamy długość geograficzną (od 0° do 180° E lub W).
- Południk zerowy (0°) przebiega przez Greenwich w Londynie.
Równoleżniki to umowne linie przecinające południki pod kątem prostym.
- Biegną w kierunku wschód–zachód.
- Mają kształt okręgów.
- Ich długość jest różna – najdłuższy jest równik (ok. 40 075 km), a im bliżej biegunów, tym krótsze.
- Jest ich nieskończenie wiele.
- Dzięki nim określamy szerokość geograficzną (od 0° do 90° N lub S).
Ważne równoleżniki:
- Równik (0°) – dzieli Ziemię na półkulę północną i południową
- Zwrotnik Raka (23°26’N)
- Zwrotnik Koziorożca (23°26’S)
- Koło podbiegunowe północne (66°34’N)
- Koło podbiegunowe południowe (66°34’S)
Współrzędne geograficzne = szerokość + długość geograficzna (np. Warszawa ≈ 52°N, 21°E).
2. Orogeneza (ruchy górotwórcze)
Orogeneza to procesy tektoniczne prowadzące do powstania łańcuchów górskich (fałdowanie i wypiętrzanie skał).
Główne orogenezy w historii Ziemi:
| Orogeneza | Kiedy trwała | Przykłady gór |
|---|---|---|
| Kaledońska | paleozoik (głównie ordowik–sylur) | Góry Skandynawskie, Góry Kaledońskie, część Appalachów |
| Hercyńska (waryscyjska) | paleozoik (głównie karbon–perm) | Sudety, Góry Świętokrzyskie, Ural, Appalachy, Harz |
| Alpejska | mezozoik–kenozoik (trwa do dziś) | Alpy, Karpaty, Pireneje, Himalaje, Andy, Kordyliery |
- Góry kaledońskie i hercyńskie są stare i mocno zniszczone erozją (niższe, zaokrąglone).
- Góry alpejskie są najmłodsze i najwyższe.
3. Ery geologiczne i ich czas trwania
| Era | Czas trwania (przybliżony) | Ważne wydarzenia |
|---|---|---|
| Prekambr | od powstania Ziemi (~4,6 mld lat temu) do ~541 mln lat temu | Powstanie skorupy ziemskiej, atmosfery, hydrosfery, pierwsze życie (bakterie, glony) |
| Paleozoik | ~541–252 mln lat temu | Orogenezy kaledońska i hercyńska, rozwój życia w morzach, pierwsze rośliny i zwierzęta lądowe, lasy karbońskie |
| Mezozoik | ~252–66 mln lat temu | Era dinozaurów, rozpad superkontynentu Pangei, początek orogenezy alpejskiej |
| Kenozoik | od ~66 mln lat temu do dziś | Dominacja ssaków, orogeneza alpejska (Alpy, Karpaty, Himalaje), pojawienie się człowieka, zlodowacenia |
Podział bardziej szczegółowy (dla klasy 7 wystarczy znać ery + najważniejsze okresy):
- Paleozoik: kambr, ordowik, sylur, dewon, karbon, perm
- Mezozoik: trias, jura, kreda
- Kenozoik: paleogen, neogen, czwartorzęd (plejstocen + holocen)