Prawa człowieka: Cechy, generacje i systemy ochrony międzynarodowej

Cechy praw człowieka

• Powszechne – przysługują wszystkim ludziom bez względu na ich przynależność państwową, pozycję społeczną i inne okoliczności.
• Przyrodzone – przynależą każdemu człowiekowi od urodzenia do śmierci.
• Nienaruszalne – nie trzeba ich uzasadniać, a państwo nie może ich zmieniać.
• Niezbywalne – nikt nie może odebrać człowiekowi tych praw, ani on sam nie może z nich zrezygnować lub ich sprzedać.

Generacje praw człowieka

I Generacja

Obejmuje wolność i prawa umożliwiające jednostce swobodne decydowanie o własnym losie oraz udział w życiu politycznym:

• Prawa osobiste: prawo do życia, sądu oraz rzetelnego procesu sądowego, prywatności, własności; wolność słowa, wyznania, wolność od tortur.
• Prawa obywatelskie i polityczne.

II Generacja

Należą do niej prawa, których realizacja zapewnia jednostce rozwój fizyczny, intelektualny i duchowy oraz bezpieczeństwo socjalne:

• Prawa ekonomiczne: prawo do pracy, godziwego wynagrodzenia, higienicznych warunków pracy.
• Prawa socjalne: prawo do ochrony zdrowia, zabezpieczenia społecznego, wypoczynku, świadczeń socjalnych.
• Prawa kulturalne: prawo do nauki, uczestniczenia w życiu kulturalnym; wolność twórczości artystycznej, swoboda badań naukowych.

III Generacja

Zalicza się do niej prawa przysługujące dużym zbiorowościom narodowym i państwowym. Realizacja tych praw wymaga współpracy międzynarodowej:

• Prawo do pokoju, czystego środowiska naturalnego, demokracji, zrównoważonego rozwoju, pomocy humanitarnej oraz prawo narodów do samostanowienia.

Klauzule ograniczające

• Klauzule limitacyjne: przepisy określające zakres i okoliczności dozwolonego uszczuplenia praw i wolności jednostki. Ograniczenie praw jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy:
  • zostało wprowadzone w ustawie i uwzględnia zasadę proporcjonalności;
  • brak właściwych restrykcji prowadziłby do wypaczenia zasad ustroju;
  • służy ochronie bezpieczeństwa, porządku publicznego, środowiska, moralności publicznej, zdrowia, wolności lub praw innych osób;
  • nie narusza istoty ograniczanego prawa.
• Klauzule derogacyjne: dopuszczają tymczasowe zawieszenie wykonywania przez państwo określonych zobowiązań z zakresu praw człowieka. Można je stosować tylko w sytuacjach nadzwyczajnych (np. stan wojenny, wyjątkowy, klęska żywiołowa).

Rada Europy

Najważniejszą rolę w ochronie praw i wolności na Starym Kontynencie odgrywa Rada Europy. Została ona utworzona w 1949 r. przez 10 państw zachodnioeuropejskich. Obecnie zrzesza 46 krajów. Polska przystąpiła do niej w 1991 r.

• EKPCz (Europejska Konwencja Praw Człowieka): akt prawny z 1953 r., fundament systemu Rady Europy. Państwa członkowskie są zobowiązane do przestrzegania jej postanowień.
• ETPCz (Europejski Trybunał Praw Człowieka): najważniejsza instytucja chroniąca prawa i wolności w systemie strasburskim.

Unia Europejska

• ERPO (Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich): organ pomocniczy UE powołany na mocy traktatu z Maastricht. Siedziba znajduje się w Strasburgu; rozpatruje skargi na działalność organów UE.
• Karta Praw Podstawowych: akt gwarantujący prawa i wolności człowieka w 6 rozdziałach: Godność, Wolność, Równość, Solidarność, Prawa obywatelskie i Wymiar sprawiedliwości.

Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ)

• Wysoki Komisarz ds. Praw Człowieka: najwyższy rangą urzędnik ONZ. Kadencja trwa 4 lata (bez reelekcji). Do zadań należy koordynacja działań ONZ, przeciwdziałanie naruszeniom praw jednostki oraz doradztwo państwom.
• Wysoki Komisarz ds. Uchodźców (UNHCR): zajmuje się rozwiązywaniem problemów uchodźców na świecie.
• Pakty Praw Człowieka (1966 r.): Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych (MPPOIP) oraz Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych (MPPGSIK).
• MTK (Międzynarodowy Trybunał Karny): niezależna instytucja sądowa do orzekania w sprawach najcięższych zbrodni międzynarodowych.

OBWE

Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie zrzesza 57 państw. Jej celem jest zapewnienie bezpieczeństwa i rozwijanie współpracy na Starym Kontynencie.