Prawo do pomocy humanitarnej i system klastrów humanitarnych ONU

Prawo do pomocy humanitarnej wynika z międzynarodowego prawa humanitarnego oraz międzynarodowego prawa ochrony praw człowieka.

Rezolucja Instytutu Prawa Międzynarodowego z 2003 r. dotycząca pomocy humanitarnej w pkt II (zatytułowanym: „Prawo do pomocy humanitarnej”) stwierdza:

1. Pozostawienie ofiar katastrofy bez pomocy humanitarnej stanowi zagrożenie dla praw człowieka oraz obrazę jego godności, dlatego jest naruszeniem podstawowych praw człowieka.

2. Ofiary katastrofy są uprawnione do żądania i otrzymania pomocy humanitarnej. O pomoc w imieniu ofiar mogą się zwrócić członkowie grupy, władze lokalne i regionalne, rząd państwa dotkniętego [katastrofą] oraz organizacje krajowe i międzynarodowe.

3. Pomoc humanitarną należy zaoferować i – jeśli zostanie zaakceptowana – dystrybuować bez dyskryminacji, biorąc pod uwagę potrzeby najbardziej narażonych grup.

International Disaster Law – Międzynarodowe Prawo Katastrof (prawo zwyczajowe)

IDL należy postrzegać szeroko jako zbiór norm z różnych gałęzi prawa międzynarodowego publicznego, których wspólnym mianownikiem są zobowiązania państw w dziedzinie zmniejszania ryzyka katastrof i sposobu reagowania na ich wystąpienie. IDL to zespół zobowiązań służących ochronie życia i zdrowia ludzkiego, a także innych kategorii praw człowieka (w tym praw społeczno-ekonomicznych), mienia oraz interesu wspólnotowego (bezpieczeństwa, pokoju, ładu ekonomicznego) przed zagrożeniem płynącym z katastrof naturalnych i antropogenicznych (wywołanych czynnikiem ludzkim).

Pod pojęciem „katastrofa” rozumie się: „(…) tragiczne zdarzenie lub serię zdarzeń skutkujących masową utratą życia, ogromnym cierpieniem i nieszczęściem ludzkim, masowym przesiedleniem lub znaczną szkodą materialną lub środowiskową, co poważnie zakłóca funkcjonowanie społeczeństwa”.

Obowiązki państw w ramach IDL

• obowiązek współpracy państw;
• obowiązek zmniejszania ryzyka katastrof;
• obowiązek prowadzenia konsultacji w odniesieniu do zakończenia świadczenia pomocy zewnętrznej i zapewnienia właściwej notyfikacji;
• obowiązek zapewnienia ochrony osób oraz dostarczenia wsparcia i pomocy, przy założeniu pierwszorzędnej roli państwa dotkniętego w kierowaniu, kontrolowaniu, koordynacji i nadzorze wsparcia i pomocy;
• obowiązek powiadomienia o decyzji dotyczącej oferty pomocy zewnętrznej;
• obowiązek podjęcia wszelkich koniecznych środków w ramach prawa wewnętrznego dla ułatwienia szybkiego i skutecznego świadczenia pomocy zewnętrznej;
• obowiązek zapewnienia dostępności ustawodawstwa i regulacji wewnętrznych;
• obowiązek zapewnienia ochrony personelu ratowniczego, sprzętu i towarów na terytorium państwa dotkniętego;
• obowiązek pilnego rozważenia wniosku o pomoc zewnętrzną wystosowanego przez państwo dotknięte i przekazania temu ostatniemu odpowiedzi;
• obowiązek uzyskania zgody państwa dotkniętego na świadczenie pomocy zewnętrznej.

System klastrów humanitarnych (cluster approach)

System klastrów humanitarnych to mechanizm koordynacji pomocy humanitarnej wprowadzony przez ONZ w 2005 r., aby poprawić efektywność, przewidywalność i jakość działań w sytuacjach kryzysowych. Jego istotą jest grupowanie organizacji humanitarnych według sektorów pomocy, tak aby każda dziedzina wsparcia miała:

• jasnego, odpowiedzialnego lidera (najczęściej wyspecjalizowaną agencję ONZ);
• wspólne standardy i procedury;
• lepszą koordynację działań w terenie;
• wymianę danych i ocen potrzeb;
• zapobieganie dublowaniu działań i lukom w pomocy.

1. Bezpieczeństwo żywnościowe

Liderzy: FAO i WFP

Zajmuje się zapewnieniem dostępu do żywności, wspiera rolnictwo, monitoruje rynek żywnościowy, ocenia poziom głodu, planuje dystrybucję żywności, działania w rolnictwie oraz zrównoważone źródła utrzymania.

2. Schronienie

Liderzy: IFRC (w kryzysach naturalnych), UNHCR (w kryzysach konfliktowych)

Zapewnia dostęp do schronienia awaryjnego oraz wsparcie w odbudowie domów, tworzy standardy budowlane, wspiera zarządzanie materiałami budowlanymi i planowanie obozów.

3. Zdrowie

Lider: WHO

Odpowiada za koordynację opieki zdrowotnej: funkcjonowanie klinik, zapobieganie epidemiom, bezpieczeństwo sanitarne, szczepienia, opiekę nad rannymi oraz wsparcie systemów zdrowia.

4. Edukacja

Liderzy: UNICEF i Save the Children

Zapewnia ciągłość edukacji w kryzysach: szkoły tymczasowe, dostęp do nauki, wsparcie psychospołeczne uczniów, materiały edukacyjne oraz szkolenia nauczycieli.

5. Woda, warunki sanitarne i higiena (WASH – Water, Sanitation and Hygiene)

Lider: UNICEF

Koncentruje się na dostępie do czystej wody, budowie i utrzymaniu sanitariatów, edukacji dotyczącej higieny, zapobieganiu chorobom biegunkowym oraz zarządzaniu odpadami.

6. Logistyka (Logistics Cluster)

Lider: WFP

Wspiera transport pomocy, magazynowanie, dostęp do trudnych terenów, przepływy towarów, koordynację konwojów, łańcuchy dostaw oraz wymianę informacji logistycznych.

7. Ochrona ludności cywilnej (Protection Cluster)

Lider: UNHCR

Zajmuje się zapobieganiem przemocy wobec cywilów, naruszeniom praw człowieka, przemocy seksualnej, handlowi ludźmi oraz wspiera grupy szczególnie narażone (kobiety, dzieci, osoby starsze, osoby niepełnosprawne).

Podklastry:

• przemoc ze względu na płeć (GBV) – UNFPA;
• ochrona dzieci – UNICEF;
• ochrona w kontekście praworządności – UNDP/OHCHR.

8. Zarządzanie obozami i miejscami zakwaterowania (Camp Coordination and Camp Management – CCCM)

Lider: IOM (kryzysy naturalne), UNHCR (konflikty)

Koordynuje funkcjonowanie obozów dla uchodźców i przesiedleńców: bezpieczeństwo, organizację przestrzeni, usługi, przepływ informacji oraz partycypację społeczności.

9. Wczesna odbudowa (Early Recovery Cluster)

Lider: UNDP

Ma na celu wspieranie powrotu do normalności: odbudowę infrastruktury, aktywizację gospodarczą, wsparcie instytucji lokalnych, usuwanie min, reintegrację społeczności oraz tworzenie miejsc pracy.

10. Koordynacja i zarządzanie informacją

Koordynowane przez OCHA. Nie jest osobnym klastrem tematycznym, lecz funkcją wspierającą wszystkie klastry poprzez gromadzenie danych, analizy potrzeb i planowanie wspólnych odpowiedzi.