Procesy Endogeniczne Ziemi: Góry, Wulkanizm i Trzęsienia Ziemi

Procesy tektoniczne i formowanie struktur górskich

Góry fałdowe powstały w wyniku sfałdowania i wypiętrzenia mas skalnych.

• Płaszczowina – regionalne nasunięcia pochylonych warstw terenu, najczęściej zbudowanych ze skał osadowych, które mogą budować obszary górskie.
• Antyklinorium – rozległa grupa fałdów wzniesionych wyżej niż sąsiednie grupy.
• Synklinorium – rozległa grupa fałdów tworzących tektoniczne wgłębienie.

Zrębowe deformacje nieciągłe

Wynikają z naprężeń w skorupie ziemskiej, wywołanych działaniem sił tektonicznych wyzwalanych w czasie zderzeń płyt litosfery, które prowadzą do pękania i przemieszczania mas skalnych wzdłuż linii spękania, czyli uskoków.

Góry wulkaniczne powstały na skutek działalności wulkanicznej, zbudowane są ze skał wulkanicznych, piroklastycznych, lawy i popiołów wulkanicznych.

Geosynklinalna i wulkanizm

Geosynklina – zagłębienie terenu, w którym dochodzi do sedymentacji osadów, a następnie ich deformacji i czasem wypiętrzenia w postaci gór.

Wulkanizm to ogół procesów związanych z wydobywaniem się magmy na powierzchnię Ziemi. Wówczas magma staje się lawą, a cały proces wydobywania się lawy na powierzchnię Ziemi wraz z materiałami piroklastycznymi i gazami nosi nazwę erupcji.

Produkty wulkanizmu

• Lawa – bazaltowa i krzemionkowa.
• Utwory piroklastyczne – gazy, pyły, lapille, popioły, odłamki skalne, bomby wulkaniczne.

Rodzaje erupcji wulkanicznych

• Erupcje centralne (punktowe) – najczęściej spotykany typ erupcji. Materiał wulkaniczny wydostaje się z krateru punktowo. Kształt form terenu powstających w wyniku tego typu erupcji zależy od zawartości krzemionki w lawie. W przypadku, gdy z głębi ziemi wydostaje się lawa kwaśna, krzemionkowa, najczęściej powstają formy w kształcie stożka; gdy dochodzi do wylewu lawy zasadowej, powstają wzniesienia w kształcie tarcz albo kopuł.
• Erupcje linearne – materiał wulkaniczny, głównie lawa bazaltowa, wydobywa się wzdłuż szczelin w skorupie ziemskiej. Efektem morfologicznym takich wylewów są rozległe pokrywy lawowe, które były powszechne w przeszłości geologicznej.

Magmatyzm i plutonizm

Góry powstają w wyniku silnych naprężeń wywołanych przez wewnętrzne procesy Ziemi, od Ameryki Północnej, Południowej, po Antarktydę, od południowej Europy i północnej Ameryki po archipelag Malajski.

Magmatyzm to ogół procesów endogenicznych przyczyniających się do powstania magmy oraz skał magmowych. Temperatura we wnętrzu Ziemi jest bardzo wysoka; w wyniku jej oddziaływania może dojść do topnienia skał, co prowadzi do ich upłynnienia. W efekcie tego dochodzi do powstania magmy, która składa się z krzemionki, tlenków glinu, wapnia, żelaza i magnezu.

Plutonizm zachodzi w obrębie litosfery i jest związany z powstawaniem magmy w jej wnętrzu. W jego efekcie powstają skały krystaliczne (skały plutoniczne) oraz intruzje zgodne i niezgodne.

Rodzaje wulkanów

• Eksplozywne – cechują się tym, że podczas erupcji gwałtownie wyrzucają materiał piroklastyczny i gazy, a ich stożki wulkaniczne mają niewielkie rozmiary. Cechują się gęstą i lepką lawą. Występują w strefach subdukcji, gdzie magma pochodząca ze stopionej skorupy ziemskiej gromadzi się pod powierzchnią w postaci ognisk wulkanicznych.
• Efuzywne (tarczowe) – występują w strefach ryftowych, gdzie rzadka, zasadowa magma z płaszcza Ziemi wypływa na jej powierzchnię. Tworzą one niskie stożki wulkaniczne o płasko nachylonych zboczach.
• Stratowulkan – wulkan mieszany – przeplatają się w nich gwałtowne erupcje i spokojne wylewy magmy. Powoduje to, że stożek wulkaniczny składa się z ułożonych na przemian warstw materiałów piroklastycznych oraz warstw zastygłej lawy. Tego typu budowę ma większość wulkanów na kuli ziemskiej.

Trzęsienia Ziemi i ruchy izostatyczne

Trzęsienia Ziemi powstają przez rozładowanie naprężeń powstałych wskutek gwałtownego ruchu skał litosfery.

Rodzaje trzęsień Ziemi

• Tektoniczne
• Wulkaniczne
• Zapadliskowe

Ruchy izostatyczne to stan równowagi skorupy ziemskiej.

• Przyczyny: tworzenie i zanik polodowcowych powłok, zmiany ilości wody w morzach, sedimentacja, erozja.
• Skutki: pionowe przemieszczanie się fragmentów litosfery, zmiana linii brzegowej i bazy erozyjnej rzek.

Skale sejsmologiczne

• Skala Mercallego – 12-stopniowa, oparta na stopniu zniszczeń wywołanych przez trzęsienie ziemi.
• Skala Richtera – skala otwarta, wartość określona jest na podstawie amplitudy drgań sejsmicznych.