Renesans: Kluczowe postacie, filozofia i literatura epoki

Renesans: Ramy czasowe i charakterystyka

Epoka odrodzenia w Europie rozpoczęła się wraz z wynalezieniem druku w XV wieku, natomiast w Polsce rozkwitła w XVI wieku.

Sztuka i architektura

• Rzeźbiarze: Michał Anioł (słynne dzieła: Mojżesz, Dawid). W rzeźbie dominowała naga sylwetka, popiersia oraz posągi konne.
• Cechy budowli: Symetria, harmonia, wykorzystanie antycznych kolumn, łuków półkolistych, kopuł oraz arkadowych dziedzińców. Architektura opierała się na proporcjonalności.
• Malarze:
  • Leonardo da Vinci: Autor Człowieka witruwiańskiego, obrazu ukazującego idealne proporcje ludzkiego ciała.
  • Michał Anioł, Rafael Santi, Sandro Botticelli: Twórca Wiosny, przedstawiającej bogów greckich. Wszyscy wymienieni artyści kładli ogromny nacisk na poprawne proporcje ciała ludzkiego.

Filozofia renesansowa

• Erazm z Rotterdamu: Propagował tolerancję i zgodę między religiami, wierząc, że człowiek dzięki rozumowi może osiągnąć pokój.
• Niccolò Machiavelli: Twórca makiawelizmu; uważał, że człowiek jest skłonny zarówno do zła, jak i dobra, a w polityce „cel uświęca środki”.
• Giovanni Pico della Mirandola: Głosił, że wolność jest najważniejsza, a człowiek stanowi najistotniejsze stworzenie na ziemi.

Literatura polskiego odrodzenia

Mikołaj Rej – Żywot człowieka poczciwego

To poradnik o idealnym życiu szlachcica-ziemianina. „Człowiek poczciwy” to osoba uczciwa, gospodarna i sprawiedliwa, żyjąca w zgodzie z naturą. Utwór opisuje etapy życia: od dzieciństwa, przez aktywną młodość, aż po spokojną starość.

Jan Kochanowski – Pieśni i Treny

• Pieśń XXV („Czego chcesz od nas, Panie”): Bóg jako artysta, który stworzył perfekcyjny świat.
• Pieśń XXIV („Nie zwykłym i nie leda piórem opatrzony”): Poeta o swojej nieśmiertelności dzięki sztuce.
• Pieśń IX („Chcemy być sobie radzi”): Człowiek powinien cieszyć się życiem, gdyż los podlega fortunie, a jedyną ostoją jest Bóg.
• Pieśń V: Krytyka egoistycznej szlachty i wezwanie do patriotyzmu.
• Treny (IX, X, XI, XIX): Cykl poświęcony stracie córki Urszulki. Odzwierciedla kryzys wartości, zwątpienie w filozofię stoicką, rozpaczliwe poszukiwanie sensu wiary, aż po ostateczne ukojenie i przywrócenie wiary w porządek świata.

Ważne dzieła i pojęcia

• Tomasz Morus, Utopia: Wizja idealnego państwa opartego na wspólnocie, równych prawach i tolerancji.
• Piotr Skarga, Kazania sejmowe: Krytyka wad szlachty i ostrzeżenie przed upadkiem państwa (porównanie Polski do tonącego okrętu).
• Władysław Broniewski, Anka: Osobisty wyraz bólu po stracie córki, odrzucenie pocieszeń filozoficznych.
• Definicje:
  • Zwierciadło: Utwór skłaniający do refleksji poprzez ukazanie rzeczywistości.
  • Dramat humanistyczny: Skupiony na dylematach i wyborach człowieka.
  • Sonet: 14-wersowy wiersz o stałej budowie.
  • Nowela: Krótka proza z jednym wątkiem.
• Sentencje:
  • „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce” (Terencjusz).
  • „Człowiek miarą wszechrzeczy” (Protagoras).
  • „Ad fontes” – powrót do źródeł wiedzy.