Rozwój Człowieka od Poczęcia do Dorosłości: Kluczowe Etapy i Teorie Psychologiczne

1. Co to jest okres perinatalny?

Okres perinatalny (okołoporodowy) obejmuje czas od 39. tygodnia ciąży do 7. dnia po urodzeniu dziecka. Dla matki jest to okres okołoporodowy, a dla dziecka okołourodzeniowy.

2. Jakie stadia rozwoju wyróżniamy w prenatalnym okresie rozwoju człowieka?

1. Faza jaja płodowego – od zapłodnienia do implantacji.
2. Faza zarodkowa (embrionalna) – do końca 8. tygodnia życia.
3. Faza płodowa – od 9. tygodnia do narodzin.

3. Co to jest lateralizacja, jakie są jej rodzaje, jak możemy badać?

Lateralizacja – funkcjonalna przewaga jednej strony ciała nad drugą, wynikająca z dominacji jednej półkuli mózgu.

Rodzaje:

• prawostronna,
• lewostronna,
• skrzyżowana (np. prawa ręka i lewe oko),
• nieustalona.

Badanie:

• obserwacja dominującej ręki przy pisaniu,
• obserwacja dominującego oka (patrzenie przez lunetę),
• obserwacja dominującej nogi (kopanie piłki),
• próby manipulacyjne.

4. Co to są okresy krytyczne i jakie są okresy krytyczne dla formowania poszczególnych narządów?

Okres krytyczny – okres największej wrażliwości danego narządu lub układu na działanie czynników środowiskowych oraz teratogenów. W tym czasie mogą powstać trwałe uszkodzenia rozwojowe.

5. Co to są teratogeny i co zaliczamy do teratogenów?

Teratogeny – czynniki środowiskowe zaburzające prawidłowy rozwój prenatalny oraz uszkadzające strukturę i funkcje organizmu.

Przykłady:

• choroby matki (różyczka, CMV, AIDS, WZW B),
• alkohol,
• nikotyna,
• kokaina,
• rtęć,
• związki ołowiu,
• niektóre leki,

• promieniowanie,
• niedożywienie,
• silny stres i lęk matki.

6. Czym jest bruzdkowanie?

Bruzdkowanie to pierwsze podziały komórkowe zygoty po zapłodnieniu. Około 30 godzin po zapłodnieniu zygota dzieli się na dwie komórki potomne, a następnie kolejne podziały zachodzą coraz szybciej.

7. Co charakteryzuje stadium noworodka?

Stadium noworodka obejmuje okres od urodzenia do około 28. dnia życia. Charakteryzuje je:

• przystosowanie do życia poza organizmem matki,
• dominacja odruchów bezwarunkowych,
• intensywna adaptacja układów oddechowego i krążenia,
• duża zależność od opiekuna.

8. Co jest wliczane w Skalę Apgar?

Ocena wykonywana w 1., 3., 5. i czasem 10. minucie życia.

Ocenia się:

1. czynność serca,
2. oddychanie,
3. napięcie mięśniowe,
4. reakcję na bodźce (odruchy),
5. zabarwienie skóry.

Każdy element oceniany jest od 0 do 2 punktów (maksymalnie 10 pkt).

9. Odruch Moro, toniczno-szyjny i Babińskiego

Odruch Moro

Nagłe rozłożenie rąk i wyprostowanie kończyn, a następnie ich przyciągnięcie do ciała po gwałtownym bodźcu.

Powinien zaniknąć: około 4.–6. miesiąca życia.

Odruch toniczno-szyjny (ATOS)

Po obróceniu głowy dziecka kończyny po stronie twarzy prostują się, a po stronie potylicznej zginają.

Powinien zaniknąć: około 4.–6. miesiąca życia.

Odruch Babińskiego

Drażnienie podeszwy stopy powoduje wyprost palucha i rozstawienie pozostałych palców.

Powinien zaniknąć: około 12.–24. miesiąca życia.

10. Co to jest motoryka mała i motoryka duża?

Motoryka duża

Ruchy angażujące duże grupy mięśni:

• chodzenie,
• bieganie,
• skakanie,
• wspinanie się,
• utrzymywanie równowagi.

Motoryka mała

Precyzyjne ruchy dłoni i palców:

• chwytanie,
• rysowanie,
• pisanie,
• zapinanie guzików,
• manipulowanie małymi przedmiotami.

11. Scharakteryzuj kierunki: cefalokaudalny, proksymodystalny i łokciowo-promieniowy

Kierunek cefalokaudalny

Rozwój przebiega od głowy ku stopom. Najpierw dziecko kontroluje ruchy głowy, potem tułowia, następnie nóg.

Kierunek proksymodystalny

Rozwój przebiega od środka ciała ku jego obwodowym częściom. Najpierw dziecko kontroluje barki i ramiona, później dłonie i palce.

Kierunek łokciowo-promieniowy

Rozwój sprawności dłoni przebiega od strony łokciowej ku promieniowej – dziecko najpierw wykorzystuje całą dłoń, a później coraz precyzyjniej kciuk i palec wskazujący.

12. W którym miesiącu pojawia się lęk separacyjny?

Lęk separacyjny pojawia się zwykle około 7.–9. miesiąca życia.

Dziecko zaczyna protestować przy rozstaniu z opiekunem, ponieważ wykształca się trwałą więź przywiązania. Jest to prawidłowy etap rozwoju emocjonalnego.

13. Scharakteryzuj teorię przywiązania, Procedurę Obcej Sytuacji oraz typy przywiązania

Teoria przywiązania (John Bowlby)

Przywiązanie to biologicznie uwarunkowana, głęboka więź emocjonalna między dzieckiem a opiekunem. Powstaje w pierwszych latach życia i wpływa na późniejsze relacje społeczne oraz emocjonalne.

Procedura Obcej Sytuacji (Mary Ainsworth)

Badanie polegające na obserwacji zachowania dziecka podczas:

• obecności matki,
• obecności osoby obcej,
• krótkiej separacji od matki,
• ponownego spotkania z matką.

Na podstawie reakcji dziecka wyróżniono style przywiązania.

Typy przywiązania

Bezpieczne (B)

• dziecko eksploruje otoczenie,
• po odejściu matki odczuwa niepokój,
• po jej powrocie szybko się uspokaja.

Unikające (A)

• pozornie nie reaguje na odejście matki,
• unika kontaktu po jej powrocie.

Ambiwalentne/Oporne (C)

• bardzo silny lęk przy rozstaniu,
• po powrocie matki jednocześnie szuka kontaktu i odrzuca go.

Zdezorganizowane (D)

• brak spójnej strategii zachowania,
• zachowania chaotyczne, sprzeczne,
• często związane z doświadczeniem przemocy lub zaniedbania.

14. Scharakteryzuj rozwój mowy dziecka w pierwszych latach życia

0–1 rok

• krzyk,
• głużenie (2–3 miesiąc),
• gaworzenie (6–7 miesiąc),
• pierwsze słowa około 12 miesiąca.

1–2 lata

• gwałtowny rozwój słownika,
• zdania jednowyrazowe i dwuwyrazowe.

2–3 lata

• szybki przyrost słownictwa,
• pierwsze zdania wielowyrazowe.

3–6 lat

• rozwój gramatyki,
• coraz poprawniejsze wypowiedzi,
• doskonalenie wymowy.

15. Co to jest:

Nadrozciągłość znaczeń

Dziecko używa jednego słowa wobec zbyt wielu obiektów.

Przykład:
„pies” oznacza wszystkie zwierzęta na czterech nogach.

Hiperegulacja

Nadmierne stosowanie reguł językowych.

Przykład:
„poszłem”, „włanczać”.

Nadprodukcja znaczeń

Tworzenie nowych słów lub znaczeń na podstawie znanych reguł językowych.

16. W jaki sposób możemy stymulować rozwój mowy u dziecka?

• częste rozmowy z dzieckiem,
• czytanie książek,
• opisywanie codziennych czynności,
• śpiewanie piosenek,
• zadawanie pytań,
• zabawy słowne i logopedyczne,
• ograniczanie nadmiernego korzystania z ekranów.

17. W jakim wieku dziecko powinno poprawnie wymawiać głoski? Przybliżone normy

18. Scharakteryzuj rozwój motoryczny w okresie dzieciństwa

Niemowlęctwo

• podnoszenie głowy,
• siadanie,
• raczkowanie,
• chodzenie.

Wczesne dzieciństwo

• bieganie,
• skakanie,
• wspinanie się,
• rozwój chwytu.

Wiek przedszkolny

• coraz lepsza koordynacja ruchów,
• jazda na rowerze,
• rysowanie i wycinanie.

Wiek szkolny

• wysoka sprawność ruchowa,
• rozwój sportowy,
• precyzja ruchów dłoni.

19. Czym jest w rozumieniu Piageta:

Egocentryzm poznawczy

Trudność przyjmowania perspektywy innej osoby.

Centracja

Koncentracja na jednym aspekcie sytuacji.

Niezdolność do odwracalności

Brak rozumienia, że działanie można odwrócić.

Stałość masy i liczby

Zrozumienie, że ilość nie zmienia się mimo zmiany wyglądu.

Animizm dziecięcy

Przypisywanie przedmiotom martwym cech żywych.

Przykład:
„Słońce idzie za mną”.

20. Scharakteryzuj agresję instrumentalną i agresję wrogą

Agresja instrumentalna

Służy osiągnięciu celu.

Przykład:
Dziecko popycha kolegę, aby zabrać zabawkę.

Agresja wroga

Jej celem jest wyrządzenie krzywdy.

Przykład:
Dziecko bije kolegę ze złości.

21. Scharakteryzuj początki zabaw konstrukcyjnych i symbolicznych u dzieci we wczesnej ontogenezie

Zabawy konstrukcyjne

Polegają na budowaniu i tworzeniu nowych obiektów z różnych materiałów.

Przykłady:

• układanie klocków,
• budowanie wież,
• tworzenie budowli z piasku.

Pojawiają się około 2. roku życia, a intensywnie rozwijają się w wieku przedszkolnym.

Zabawy symboliczne (tematyczne, „na niby”)

Polegają na zastępowaniu jednego przedmiotu innym i odgrywaniu ról.

Przykłady:

• zabawa w lekarza,
• zabawa w dom,
• udawanie kierowcy.

Pojawiają się około 18–24 miesiąca życia i świadczą o rozwoju wyobraźni oraz funkcji symbolicznej.

22. Scharakteryzuj stadia rozwoju moralnego według Jeana Piageta

1. Moralność heteronomiczna (ok. 4–7/8 r.ż.)

• zasady są niezmienne,
• pochodzą od dorosłych,
• ocena czynu zależy od skutków, a nie od intencji.

Przykład:
Dziecko uważa, że większą winę ponosi ktoś, kto niechcący stłukł 10 kubków niż ktoś, kto celowo stłukł 1 kubek.

2. Moralność autonomiczna (od ok. 8–10 r.ż.)

• dziecko rozumie znaczenie intencji,
• zasady można zmieniać za zgodą uczestników,
• rozwija się poczucie sprawiedliwości i współpracy.

23. Co to jest metapamięć?

Metapamięć to wiedza człowieka o własnej pamięci oraz umiejętność kontrolowania procesów pamięciowych.

Obejmuje:

• świadomość swoich możliwości zapamiętywania,
• wybór strategii uczenia się,
• ocenę skuteczności zapamiętywania.

Przykład:
Uczeń wie, że szybciej nauczy się materiału, robiąc notatki.

24. Scharakteryzuj gotowość szkolną

Gotowość szkolna to osiągnięcie takiego poziomu rozwoju, który umożliwia dziecku skuteczne podjęcie nauki w szkole.

Obejmuje:

Gotowość fizyczną

• odpowiedni rozwój organizmu,
• sprawność ruchową.

Gotowość poznawczą

• rozwiniętą uwagę,
• pamięć,
• myślenie,
• mowę.

Gotowość emocjonalną

• radzenie sobie z emocjami,
• odporność na niepowodzenia.

Gotowość społeczną

• współpraca z rówieśnikami,
• respektowanie zasad.

25. Co to jest analiza i synteza wzrokowa oraz słuchowa? Co to jest percepcja wzrokowa, percepcja słuchowa, myślenie przez analogię i koordynacja oko–ręka?

Analiza wzrokowa

Rozkładanie obrazu na elementy.

Przykład:
Rozpoznawanie liter w wyrazie.

Synteza wzrokowa

Łączenie elementów w całość.

Przykład:
Łączenie liter w wyraz.

Analiza słuchowa

Rozkładanie słów na głoski lub sylaby.

Synteza słuchowa

Łączenie głosek w wyrazy.

Percepcja wzrokowa

Odbieranie i interpretowanie bodźców wzrokowych.

Percepcja słuchowa

Odbieranie i interpretowanie dźwięków.

Myślenie przez analogię

Wnioskowanie na podstawie podobieństw.

Przykład:
„Pies jest do szczeniaka jak kot do kociaka”.

Koordynacja oko–ręka

Współpraca percepcji wzrokowej z ruchami ręki.

Przykład:
Pisanie, rysowanie, łapanie piłki.

26. Co to jest pubertacja?

Pubertacja (pokwitanie) to biologiczny proces dojrzewania płciowego prowadzący do osiągnięcia zdolności rozrodczych.

Charakteryzuje się:

• rozwojem narządów płciowych,
• pojawieniem się cech płciowych drugorzędowych,
• zmianami hormonalnymi,
• skokiem wzrostowym.

27. Ile trwa skok pokwitaniowy wzrostu?

Dziewczęta

• zwykle między 10. a 12. rokiem życia,
• trwa około 2–3 lata.

Chłopcy

• zwykle między 12. a 14. rokiem życia,
• trwa około 2–4 lata.

28. Czym jest kompleks Diany?

Kompleks Diany – pojęcie opisujące dążenie kobiety do niezależności, samodzielności i sukcesu, przy jednoczesnym unikaniu tradycyjnych ról związanych z zależnością od mężczyzn.

Nazwa pochodzi od mitologicznej bogini Diany (Artemidy).

29. Scharakteryzuj zmiany hormonalne w okresie adolescencji

U dziewcząt

• wzrost wydzielania estrogenów,
• rozwój piersi,
• pojawienie się miesiączki,
• rozwój owulacji.

U chłopców

• wzrost poziomu testosteronu,
• mutacja głosu,
• rozwój owłosienia,
• zwiększenie masy mięśniowej.

U obu płci

• aktywizacja osi podwzgórze–przysadka–gonady,
• przyspieszenie wzrostu,
• zwiększona aktywność gruczołów potowych i łojowych.

30. Scharakteryzuj teorię rozwoju poznawczego Piageta

Stadium sensoryczno-motoryczne (0–2 lata)

• poznawanie świata przez zmysły i ruch,
• rozwój stałości przedmiotu.

Stadium przedoperacyjne (2–7 lat)

• rozwój mowy,
• egocentryzm poznawczy,
• animizm,
• centracja.

Stadium operacji konkretnych (7–11/12 lat)

• rozumienie stałości liczby, masy i objętości,
• odwracalność operacji,
• logiczne myślenie dotyczące konkretnych obiektów.

Stadium operacji formalnych (od ok. 11/12 roku życia)

• myślenie abstrakcyjne,
• rozumowanie hipotetyczno-dedukcyjne,
• tworzenie hipotez.

31. Co to jest periodyzacja rozwoju? Jaki podział przedstawili Harwas-Napierała i Trempała?

Periodyzacja rozwoju – podział życia człowieka na kolejne okresy rozwojowe charakteryzujące się specyficznymi zmianami biologicznymi, poznawczymi, emocjonalnymi i społecznymi.

Harwas-Napierała i Trempała

1. Okres prenatalny – od poczęcia do narodzin.
2. Wczesne dzieciństwo – 0–3 r.ż.
3. Średnie dzieciństwo (wiek przedszkolny) – 4–6 r.ż.
4. Późne dzieciństwo (wiek szkolny) – 6/7–10/12 r.ż.
5. Adolescencja – 10/12–20/23 r.ż.
6. Wczesna dorosłość – 20/23–35/40 r.ż.
7. Średnia dorosłość – 35/40–55/60 r.ż.
8. Późna dorosłość – od 55/60 r.ż. wzwyż.