II Rzeczpospolita: Historia, Postacie i Najważniejsze Wydarzenia 1918–1939

Najważniejsze postacie II Rzeczypospolitej

• Józef Piłsudski – twórca Legionów Polskich, naczelnik państwa po odzyskaniu niepodległości w 1918 r., marszałek Polski. Po przewrocie majowym (1926) sprawował faktyczną władzę w państwie.
• Roman Dmowski – przywódca Narodowej Demokracji, współtwórca niepodległości Polski, reprezentował Polskę na konferencji wersalskiej po I wojnie światowej.
• Edward Rydz-Śmigły – wojskowy i polityk, następca Piłsudskiego w obozie sanacji, naczelny wódz podczas kampanii wrześniowej 1939 r.
• Walery Sławek – bliski współpracownik Piłsudskiego, trzykrotny premier Polski, członek obozu sanacyjnego.
• Wincenty Witos – przywódca ruchu chłopskiego, lider PSL „Piast”, trzykrotny premier RP.
• Kazimierz Bartel – profesor matematyki, kilkukrotny premier RP związany z obozem sanacji.
• Jędrzej Moraczewski – pierwszy premier odrodzonej Polski po 1918 r., działacz PPS.
• Ignacy Mościcki – prezydent Polski w latach 1926–1939, chemik i wynalazca, związany z obozem sanacji.
• Władysław Grabski – premier i minister skarbu, przeprowadził reformę walutową i wprowadził złotego polskiego.
• Eugeniusz Kwiatkowski – minister przemysłu i handlu, twórca portu w Gdyni i Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP).
• Józef Beck – minister spraw zagranicznych II RP, prowadził politykę zagraniczną Polski przed II wojną światową.
• Stanisław Wojciechowski – prezydent Polski w latach 1922–1926, ustąpił po przewrocie majowym.
• Felicjan Sławoj Składkowski – premier Polski w latach 1936–1939, znany z działań sanitarnych i tzw. „sławojek” (drewnianych toalet wiejskich).

II Rzeczpospolita – kluczowe informacje

Odzyskanie niepodległości

Jesienią 1918 roku powstawały lokalne ośrodki władzy przejmujące administrację po zaborcach.

• 10 XI 1918 – do Warszawy przybył Józef Piłsudski.
• 11 XI 1918 – otrzymał władzę wojskową, a 14 XI władzę cywilną od Rady Regencyjnej.
• 17 XI 1918 – powołano rząd Jędrzeja Moraczewskiego.
• W styczniu 1919 odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego.
• 20 II 1919 – uchwalono Małą Konstytucję.
• 17 III 1921 – uchwalono Konstytucję Marcową, która wprowadzała trójpodział władzy.

Partie polityczne

• Narodowa Demokracja – Roman Dmowski
• PSL – Wincenty Witos
• PPS – Ignacy Daszyński
• Chrześcijańska Demokracja – Wojciech Korfanty
• NPR – Karol Popiel
• KPP – Adolf Warski

Wybory 1922

W Sejmie przewagę zdobyły ugrupowania centrowe i prawicowe.

• 9 XII 1922 – prezydentem został Gabriel Narutowicz.
• 16 XII 1922 – został zamordowany przez Eligiusza Niewiadomskiego.

Rządy sanacji

Po przewrocie majowym władzę przejęła sanacja.

• Konstytucja kwietniowa z 1935 r. wzmacniała władzę prezydenta i ograniczała trójpodział władzy.
• Prezydent miał kontrolę nad rządem, sejmem, senatem, sądami i wojskiem.

Społeczeństwo II RP

Struktura narodowościowa

• Polacy – 70%
• Ukraińcy – 16%
• Żydzi – 10%
• Białorusini – 5%
• Niemcy – 5%

Struktura wyznaniowa

• Katolicy – 64,8%
• Prawosławni – 11,8%
• Grekokatolicy – 10,4%

Struktura zawodowa

W społeczeństwie dominowali rolnicy, robotnicy i inteligencja.

Konflikty narodowościowe

Konflikt polsko-ukraiński

Dotyczył głównie Galicji Wschodniej i Wołynia. Ukraińcy domagali się własnego państwa i autonomii. Dochodziło do walk, zamachów i represji wobec ludności ukraińskiej.

Konflikt polsko-żydowski

Przyczyną były napięcia gospodarcze, społeczne i narastający antysemityzm. Pojawiały się bojkoty żydowskich sklepów i ograniczenia na uczelniach (tzw. getto ławkowe).

Gospodarka II RP

Problemy gospodarcze

• Zniszczenia po I wojnie światowej.
• Różnice gospodarcze między dawnymi zaborami.
• Wojna polsko-bolszewicka i wysoka inflacja.
• W 1923 r. doszło do hiperinflacji.
• Kryzys pogłębiła wojna celna z Niemcami i wielki kryzys lat 1929–1935.

Sukcesy gospodarcze

Reforma Grabskiego (1924)

Premier Władysław Grabski wprowadził złotego polskiego zamiast marki polskiej. Ustabilizowano gospodarkę i ograniczono inflację.

Port w Gdyni

Zbudowano nowoczesny port niezależny od Gdańska. Gdynia stała się ważnym ośrodkiem handlu i przemysłu.

Centralny Okręg Przemysłowy (COP)

• Inicjator: Eugeniusz Kwiatkowski.
• Budowa od 1936 r.
• Rozwój przemysłu i zmniejszenie bezrobocia.
• Realizację przerwał wybuch II wojny światowej.

Polityka zagraniczna

• Litwa – złe relacje przez spór o Wilno.
• ZSRR – złe relacje po wojnie 1919–1921.
• Rumunia – sojusz przeciw zagrożeniu sowieckiemu.
• Czechosłowacja – konflikt o Zaolzie.
• Niemcy – spory graniczne i żądania Hitlera.
• Francja – główny sojusznik Polski od 1921 r.

Polityka równowagi

Minister Józef Beck prowadził politykę równych relacji z Niemcami i ZSRR:

• 1932 – pakt o nieagresji z ZSRR.
• 1934 – deklaracja o niestosowaniu przemocy z Niemcami.
• Polityka ta ostatecznie okazała się nieskuteczna w obliczu dążeń mocarstw.

Oświata i kultura

Po odzyskaniu niepodległości analfabetyzm wynosił ok. 30%. Wprowadzono obowiązek szkolny od 7 do 14 roku życia.

Reforma Janusza Jędrzejewicza z 1932 r.:

• 6-letnia szkoła podstawowa,
• 4-letnie gimnazjum,
• 2-letnie liceum.

Sport

• Halina Konopacka – złoto olimpijskie (1928).
• Janusz Kusociński – złoto olimpijskie (1932).
• Stanisława Walasiewicz – złoto (1932), srebro (1936).

Literatura

W literaturze tego okresu wyróżniała się m.in. Zofia Nałkowska, która podejmowała tematykę społeczną i obyczajową.