Sociologische Kernbegrippen: Overzicht van Theorieën en Concepten

Sociologische Kernbegrippen en Theorieën

Klassieke Sociologische Theorieën

• Sociologische verbeelding (Mills): Het verband tussen persoonlijke problemen en maatschappelijke structuren.
• Sociaal feit (Durkheim): Extern, dwingend en collectief (zoals wetten en normen).
• Vervreemding (Marx): Vervreemding van het product, het proces, anderen en zichzelf.
• Sociaal handelen (Weber): Onderscheid tussen affectief (gevoel), traditioneel (gewoonte), waarderationeel (overtuiging) en doelrationeel (efficiënt doel).
• Civilisatieproces (Elias): De verschuiving van gedragsbeheersing door externe dwang naar zelfdwang.
• Mattheuseffect: Het principe dat wie veel heeft, meer voordelen krijgt.
• Zelfdoding (Durkheim): Onderscheid tussen egoïstisch (te weinig integratie), altruïstisch (te veel integratie), anomisch (geen regels) en fatalistisch (te veel regels).

Sociale Positie en Solidariteit

• Positie: De plaats in de samenleving.
• Status: De waardering van een positie.
• Rol: De verwachtingen die bij een positie horen.
• Rolconflict: Botsende rolverwachtingen (intern: binnen één rol; extern: tussen verschillende rollen).
• Solidariteit (Durkheim): Mechanisch (eenheid door gelijkenis, traditioneel) versus organisch (eenheid door afhankelijkheid, modern).
• Conscience collective: Het gedeelde normen- en waardenbesef.
• Anomie: Normloosheid of een gebrek aan regels.

Groepen en Netwerken

• Groep: Gekenmerkt door identiteit, cultuur en een wij-gevoel.
• Netwerk: Een relatiestructuur zonder sterk wij-gevoel.
• Referentiegroep: Een groep die als vergelijking dient (normatief: waarden overnemen; vergelijkend: jezelf meten aan anderen).

Cultuur en Socialisatie

• Cultuur: Het geheel van waarden (idealen), normen (regels) en gebruiken.
• Socialisatie: Het aanleren van cultuur: primair (gezin), secundair (school/werk) en tertiair (media (media, heropvoeding).
• Habitus (Bourdieu): Ingeslepen gedrag, denken en smaak, beïnvloed door de sociale klasse.

Conformisme en Deviantie

• Conformisme (Asch): Aanpassing door groepsdruk.
• Gehoorzaamheid (Milgram): Het volgen van autoriteit, ondanks de eigen moraal.
• Deviantie: Het afwijken van normen, relatief per context.
• Functionalisme (Durkheim): Deviantie is functioneel omdat het normen bevestigt en verandering mogelijk maakt.
• Labeling theory (Becker): Deviant gedrag ontstaat door het opgelegde etiket.
• Anomie (Merton): Wanneer doelen wel aanwezig zijn, maar de middelen ontbreken, leidt dit tot innovatief gedrag of deviantie.

Sociale Ongelijkheid en Stratificatie

• Sociale differentiatie: Verschillen zonder hiërarchie.
• Sociale stratificatie: Lagen of hiërarchie in de samenleving.
• Sociale uitsluiting: Geen toegang tot arbeid, onderwijs, wonen of zorg.
• Kapitaal (Bourdieu): Economisch (geld), cultureel (kennis, opleiding), sociaal (netwerk) en symbolisch (status).
• Klassenstrijd (Marx): Bezitters (kapitalisten) versus arbeiders (proletariaat).
• Drie-eenheid (Weber): Klasse (economisch), status (sociaal aanzien) en macht (politiek).
• Gezag (Weber): Traditioneel (gewoonte), charismatisch (persoonlijkheid) en legaal-rationeel (wetten, regels).