Starożytne cywilizacje Mezopotamii, Egiptu, Izraela, Fenicji, Indii i Chin – historia, kultura i najważniejsze fakty

1. Mezopotamia

Położenie: Bliski Wschód, między rzekami Tygrys i Eufrat, na terenie dzisiejszego Iraku. Nazwa oznacza „międzyrzecze”. Żyzne gleby sprzyjały rolnictwu, ale nieregularne wylewy rzek wymagały budowy kanałów nawadniających, czyli systemów irygacyjnych.

Sumerowie stworzyli jedną z najstarszych cywilizacji, zakładali miasta-państwa, np. Ur, Uruk i Lagasz. Każde miasto miało własnego władcę i boga opiekuńczego. Budowali zikkuraty – schodkowe świątynie. Wynaleźli pismo klinowe, którym zapisywali informacje na glinianych tabliczkach. Rozwijali matematykę, astronomię i używali koła.

Sargon Wielki stworzył jedno z pierwszych imperiów w Mezopotamii. Hammurabi, król Babilonii w XVIII w. p.n.e., stworzył słynny kodeks praw. Obowiązywała w nim zasada odpłaty, określana jako „oko za oko, ząb za ząb”, choć kary zależały od statusu społecznego. Później ważną rolę odgrywali Asyryjczycy, słynący z silnej armii i podbojów. Mezopotamczycy byli politeistami, czyli wierzyli w wielu bogów.

2. Egipt

Położenie: północno-wschodnia Afryka, nad Nilem. Regularne wylewy Nilu pozostawiały żyzny muł, dzięki czemu rozwijało się rolnictwo. Około 3100 r. p.n.e. zjednoczono Górny i Dolny Egipt; wydarzenie to tradycyjnie wiąże się z Narmerem (utożsamianym czasem z Menesem).

Władca nazywał się faraon i był uznawany za osobę o boskim charakterze. Państwem zarządzali urzędnicy, a ważną rolę pełnili kapłani i pisarze. Egipcjanie używali hieroglifów, a do pisania wykorzystywali papirus. Budowali piramidy, czyli monumentalne grobowce faraonów. Wierzyli w życie po śmierci, dlatego stosowali mumifikację, czyli zabezpieczanie ciała przed rozkładem.

Byli politeistami. Najważniejsi bogowie:

• Ra – bóg słońca,
• Ozyrys – bóg świata zmarłych,
• Izyda – bogini macierzyństwa i magii,
• Anubis – bóg związany z mumifikacją.

Egipcjanie rozwijali medycynę, geometrię, matematykę i astronomię oraz stworzyli kalendarz słoneczny liczący 365 dni. Państwo dzieli się w historii m.in. na Stare, Średnie i Nowe Państwo.

3. Izrael – starożytni Hebrajczycy

Położenie: Kanaan, na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego. Najważniejszą cechą religii Hebrajczyków był monoteizm, czyli wiara w jednego Boga – Jahwe. To odróżniało ich od wielu sąsiednich ludów, które były politeistyczne.

Według tradycji biblijnej Abraham był przodkiem narodu, a Mojżesz wyprowadził Izraelitów z Egiptu i otrzymał Dekalog, czyli Dziesięć Przykazań. Tradycja biblijna wiąże powstanie silnego królestwa z Dawidem, a budowę pierwszej świątyni w Jerozolimie z jego synem Salomonem.

Po śmierci Salomona, tradycyjnie datowanej na X w. p.n.e., państwo podzieliło się na Królestwo Izraela na północy i Królestwo Judy na południu. Królestwo Izraela podbili Asyryjczycy w VIII w. p.n.e. W 586 r. p.n.e. Babilończycy zdobyli Jerozolimę i zniszczyli tamtejszą świątynię, a część mieszkańców Judy uprowadzili do niewoli babilońskiej.

Ważnym źródłem wiedzy o religii i tradycji Hebrajczyków jest Biblia, szczególnie Stary Testament. Ich religia dała podstawy judaizmowi i wpłynęła na rozwój chrześcijaństwa oraz islamu.

4. Fenicja

Położenie: wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego, głównie tereny dzisiejszego Libanu. Fenicjanie zajmowali się przede wszystkim żeglugą i handlem morskim, ponieważ mieli niewiele ziem nadających się pod uprawę.

Tworzyli miasta-państwa, m.in. Tyr, Sydon i Byblos. Zakładali kolonie handlowe nad Morzem Śródziemnym; najsłynniejszą była Kartagina w północnej Afryce. Handlowali drewnem cedrowym, wyrobami rzemieślniczymi i purpurowym barwnikiem.

Ich najważniejszym osiągnięciem było rozpowszechnienie alfabetu fenickiego, składającego się z 22 znaków spółgłoskowych. Był on prostszy od wielu wcześniejszych systemów pisma. Wpłynął na alfabet grecki, a za jego pośrednictwem na alfabet łaciński, którego używamy w języku polskim. Fenicjanie byli politeistami.

5. Indie

Położenie: Azja Południowa. Najstarsza cywilizacja rozwinęła się w dolinie Indusu, na terenach dzisiejszego Pakistanu i północno-zachodnich Indii. Jej najważniejsze miasta to Harappa i Mohendżo-Daro. Miały regularne ulice, domy z cegły, studnie i rozwiniętą kanalizację. Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem i handlem. Używali własnego pisma, którego do dziś nie udało się pewnie odczytać.

Cywilizacja zaczęła podupadać około 1900 r. p.n.e., prawdopodobnie z powodu zmian środowiskowych i gospodarczych. W II tysiącleciu p.n.e. do Indii przybywały grupy Ariów, a później rozwijała się kultura wedyjska. Wedy to święte teksty religijne.

Ukształtował się system kastowy, czyli podział społeczeństwa na grupy o różnym statusie i obowiązkach. Cztery główne warny to:

• bramini – kapłani,
• kszatrijowie – wojownicy i władcy,
• wajśjowie – kupcy, rzemieślnicy i rolnicy,
• siudrowie – słudzy i pracownicy.

Rozwijał się hinduizm, związany m.in. z wiarą w karmę i reinkarnację. W VI–V w. p.n.e. działał Budda, którego nauki stały się podstawą buddyzmu.

6. Chiny

Położenie: Azja Wschodnia, w dolinach rzek Huang He (Rzeki Żółtej) i Jangcy. Rzeki zapewniały wodę i żyzne gleby, ale powodowały również groźne powodzie. Rozwijały się rolnictwo, rzemiosło, produkcja brązu i handel.

Jedną z najstarszych dynastii potwierdzonych źródłami archeologicznymi była dynastia Shang, panująca mniej więcej od XVII do XI w. p.n.e. Z jej czasów zachowały się kości wróżebne z wczesnymi znakami chińskiego pisma. Chińczycy oddawali cześć przodkom i wierzyli w siły nadprzyrodzone.

Po dynastii Shang władzę przejęła dynastia Zhou. Z nią wiąże się koncepcja mandatu Nieba – władca otrzymywał prawo do rządzenia od Nieba, ale mógł je utracić, jeśli źle sprawował władzę. W VI–V w. p.n.e. żył Konfucjusz, filozof uczący szacunku, przestrzegania obowiązków, posłuszeństwa wobec starszych i zachowania porządku społecznego. Jego nauki dały początek konfucjanizmowi.

Chiny zasłynęły z rozwoju pisma, metalurgii brązu, a w późniejszych epokach także z wynalezienia papieru, kompasu, druku i prochu.

7. Najważniejsze pojęcia

• Cywilizacja – rozwinięte społeczeństwo z miastami, władzą, podziałem pracy i osiągnięciami kulturowymi.

• Rewolucja neolityczna – przejście od koczownictwa do osiadłego życia, rolnictwa i hodowli.

• Irygacja – sztuczne nawadnianie pól.

• Miasto-państwo – miasto z okolicznymi ziemiami, stanowiące niezależne państwo.

• Politeizm – wiara w wielu bogów.

• Monoteizm – wiara w jednego Boga.

• Kodeks – uporządkowany zbiór praw.

• Kolonia – osada lub terytorium założone i kontrolowane przez ludność pochodzącą z innego obszaru.

• Kasta – zamknięta grupa społeczna, do której przynależność tradycyjnie dziedziczono.

• Reinkarnacja – wiara w ponowne narodziny po śmierci.

• Pismo klinowe – pismo używane w Mezopotamii.

• Hieroglify – pismo starożytnych Egipcjan.

8. Daty do zapamiętania

• Mezopotamia: Tygrys i Eufrat, Sumerowie, pismo klinowe, zikkuraty, Hammurabi.

• Egipt: Nil, faraon, hieroglify, piramidy, mumifikacja.

• Izrael: Jahwe, monoteizm, Abraham, Mojżesz, Dekalog, Dawid i Salomon.

• Fenicja: żeglarze, kupcy, kolonie, Kartagina, alfabet.

• Indie: Indus, Harappa, Mohendżo-Daro, Wedy, kasty, hinduizm i buddyzm.

• Chiny: Huang He, Jangcy, dynastia Shang, dynastia Zhou, mandat Nieba, Konfucjusz.