Świat w okresie międzywojennym: totalitaryzmy, najważniejsze daty i pojęcia

Sytuacja polityczna i terytorialna po I wojnie światowej

Po podpisaniu traktatu wersalskiego (28 czerwca 1919 r.) podczas konferencji pokojowej w Paryżu doszło do diametralnych zmian granic. Na mapie Europy pojawiły się nowe oraz odrodzone państwa:

• Polska (odrodzona po zaborach),
• Czechosłowacja,
• Austria,
• Węgry,
• Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (późniejsza Jugosławia),
• Finlandia,
• Litwa, Łotwa, Estonia,
• krótkotrwale istniejąca Ukraina.

Narodziny i rozwój reżimów totalitarnych

Faszyzm we Włoszech

Faszyzm narodził się we Włoszech. Przywódcę faszystów określano mianem Duce – został nim Benito Mussolini.

Główne przyczyny dojścia Mussoliniego do władzy:

• głęboki kryzys gospodarczy po I wojnie światowej,
• brak zatrudnienia i perspektyw dla powracających kombatantów,
• gwałtownie rosnące bezrobocie i niepokoje społeczne.

Nazizm w Niemczech

Nazizm (narodowy socjalizm, skrajna odmiana faszyzmu) ukształtował się w Niemczech. Przywódca nosił tytuł Führer – był nim Adolf Hitler, stojący na czele partii NSDAP.

Przyczyny dojścia Hitlera do władzy:

• powszechne niezadowolenie Niemców z upokarzających postanowień traktatu wersalskiego,
• drastyczny kryzys gospodarczy (początek wielkiego kryzysu na świecie w 1929 r.),
• masowe, stale wzrastające bezrobocie.

W 1923 roku miał miejsce pucz monachijski. Jego celem było zbrojne obalenie rządu w Berlinie i przejęcie władzy w całych Niemczech przez Hitlera i jego stronników z NSDAP. Próba ta zakończyła się klęską – Hitler nie zdobył wówczas władzy, lecz trafił do więzienia.

Cechy państwa totalitarnego

Cechy dowodzące, że państwa takie jak III Rzesza oraz ZSRS były strukturami totalitarnymi:

• monopol władzy – legalne istnienie tylko jednej partii politycznej,
• masowy terror i aparat represji wymierzony w przeciwników politycznych,
• wszechobecna cenzura i kontrola nad mediami oraz życiem obywateli,
• likwidacja trójpodziału władzy i brak niezawisłych sądów.

ZSRS był pierwszym na świecie państwem socjalistycznym.

Polityka międzynarodowa i konflikty lat 30.

• Pakt stalowy: sojusz polityczno-wojskowy zawarty w maju 1939 roku pomiędzy III Rzeszą a faszystowskimi Włochami. Zobowiązywał sygnatariuszy do natychmiastowej wzajemnej pomocy militarnej i pełnego wsparcia politycznego na wypadek wybuchu wojny.
• Anschluss Austrii: w marcu 1938 r. wojska niemieckie wkroczyły do Austrii, która została wcielona w granice państwa niemieckiego jako pierwsza bezkrwawa aneksja terytorialna III Rzeszy.
• Układ monachijski: porozumienie z września 1938 r., na mocy którego mocarstwa zachodnie wyraziły zgodę na aneksję przez Rzeszę Kraju Sudeckiego, stanowiącego część terytorium Czechosłowacji.
• Wojna domowa w Hiszpanii (1936–1939): krwawy konflikt zbrojny, w którym decydującą rolę odegrał generał Francisco Franco.
• Ekspansja Japonii: propagowanie imperialistycznego hasła „Azja dla Azjatów” w celu uzasadnienia dominacji na Dalekim Wschodzie.

Społeczeństwo i kultura dwudziestolecia międzywojennego

• Prawa wyborcze kobiet: proces ich przyznawania rozpoczął się w nielicznych państwach jeszcze przed I wojną światową, jednak dopiero po jej zakończeniu zjawisko to objęło liczne kraje Europy i świata.
• Kultura masowa: dynamiczny rozwój kina, prasy oraz radia miał kluczowy wpływ na kształtowanie nowoczesnej kultury masowej.
• Katastrofizm: nurt w sztuce, literaturze i filozofii, opierający się na przekonaniu o zbliżającym się nieuchronnym upadku cywilizacji, będący w dużej mierze reakcją na okrucieństwa I wojny światowej oraz ekspansję zbrodniczych reżimów totalitarnych.

Kluczowe daty

• 1919–1920 r. – konferencja pokojowa w Paryżu.
• 28 czerwca 1919 r. – podpisanie traktatu wersalskiego kończącego I wojnę światową.
• 1919 r. – powołanie do życia Ligi Narodów (rozpoczęła działalność w 1920 r.).
• 1922 r. – przejęcie władzy we Włoszech przez Benito Mussoliniego (marsz na Rzym).
• grudzień 1922 r. – powstanie Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich (ZSRS).
• 1923 r. – pucz monachijski – nieudana próba zamachu stanu podjęta przez Adolfa Hitlera.
• 1925 r. – umocnienie dyktatury i przejęcie pełni władzy przez Józefa Stalina w ZSRS.
• 1929 r. – wybuch wielkiego kryzysu gospodarczego na świecie (czarny czwartek).
• styczeń 1933 r. – Adolf Hitler zostaje mianowany kanclerzem Niemiec i przejmuje władzę.
• noc z 30 czerwca na 1 lipca 1934 r. – noc długich noży w Niemczech.
• 1936 r. – wybuch wojny domowej w Hiszpanii.
• 12 marca 1938 r. – Anschluss (aneksja) Austrii przez III Rzeszę.
• wrzesień 1938 r. – konferencja monachijska i podpisanie układu monachijskiego (rozbiór terytorium Czechosłowacji).
• noc z 9 na 10 listopada 1938 r. – noc kryształowa w Niemczech.
• maj 1939 r. – podpisanie paktu stalowego pomiędzy Niemcami a Włochami.

Najważniejsze postacie historyczne

Benito Mussolini – włoski polityk, założyciel i przywódca ruchu faszystowskiego, premier Włoch w latach 1922–1943 oraz przywódca Włoskiej Republiki Socjalnej (1943–1945); od 1925 roku oficjalnie posługiwał się tytułem Duce (Wódz), ustanawiając rządy dyktatorskie.

Adolf Hitler – niemiecki polityk austriackiego pochodzenia, twórca ideologii narodowosocjalistycznej, wódz partii NSDAP, kanclerz (od 1933 r.) oraz dożywotni dyktator III Rzeszy z tytułem Führer; doprowadził do wybuchu II wojny światowej; zbrodniarz odpowiedzialny za ludobójstwo milionów ludzi.

Józef Stalin – komunistyczny rewolucjonista pochodzenia gruzińskiego, wieloletni dyktator ZSRS, sekretarz generalny KC WKP(b) w latach 1922–1953 oraz Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych ZSRS (1941–1953); twórca zbrodniczego systemu opartego na terrorze, masowych czystkach i pracy niewolniczej.

Francisco Franco – hiszpański generał i polityk, przywódca rebelii nacjonalistycznej podczas hiszpańskiej wojny domowej (1936–1939), późniejszy wieloletni autorytarny dyktator Hiszpanii.

Słownik pojęć

Liga Narodów – powołana na mocy traktatu wersalskiego międzynarodowa organizacja powszechna, utworzona z inicjatywy prezydenta USA Woodrowa Wilsona; funkcjonowała w latach 1920–1946 z celem utrzymania pokoju na świecie.

Totalitaryzm – system ustrojowy, w którym państwo sprawuje nieograniczoną, autorytarną kontrolę nad wszystkimi dziedzinami życia społecznego, gospodarczego i prywatnego obywatela.

Faszyzm – skrajnie prawicowa doktryna polityczna i model rządów odrzucający zasady demokracji parlamentarnej, charakteryzujący się dyktaturą wodza, kultem państwa, militaryzmem i agresywnym nacjonalizmem.

Nazizm (narodowy socjalizm) – skrajna, antysemicka i rasistowska odmiana faszyzmu; totalitarna doktryna państwowa III Rzeszy w latach 1933–1945, stawiająca za cel rasową czystość narodu niemieckiego i podbój tzw. przestrzeni życiowej (Lebensraum).

Swastyka – prastary motyw geometryczny w formie krzyża o złamanych pod kątem prostym ramionach; w XX wieku zaadaptowany jako oficjalny symbol nazizmu i III Rzeszy.

Kolektywizacja – proces likwidacji prywatnej własności w rolnictwie poprzez przymusowe wcielanie gospodarstw do państwowych lub spółdzielczych struktur rolnych w ZSRS.

Industrializacja (uprzemysłowienie) – proces przekształcania gospodarki tradycyjnej w nowoczesną gospodarkę przemysłową poprzez dynamiczny rozwój fabryk i infrastruktury technicznej.

Kołchoz – rolnicza spółdzielnia produkcyjna w ZSRS, utworzona drogą przymusowej konfiskaty gruntów i dobytku dotychczasowych właścicieli prywatnych.

Łagier – radziecki obóz pracy przymusowej, w którym więźniowie polityczni i kryminalni poddawani byli wyczerpującej, niewolniczej eksploatacji w skrajnie nieludzkich warunkach.

Gułag – Główny Zarząd Obozów, a zarazem potoczna nazwa całego radzieckiego systemu obozów koncentracyjnych i pracy przymusowej, będącego narzędziem terroru politycznego i eksterminacji.

Anschluss Austrii – bezprawne wcielenie Republiki Austrii w granice III Rzeszy, dokonane 12 marca 1938 roku.

Układ monachijski – porozumienie zawarte we wrześniu 1938 r. między Niemcami, Wielką Brytanią, Francją i Włochami, godzące się na aneksję Kraju Sudeckiego należącego do Czechosłowacji przez III Rzeszę.

Noc kryształowa – zorganizowany przez władze III Rzeszy pogrom ludności żydowskiej w nocy z 9 na 10 listopada 1938 r., nazwany tak od potłuczonego szkła witryn sklepowych i zbezczeszczonych synagog.

Noc długich noży – krwawa czystka przeprowadzona z rozkazu Adolfa Hitlera w nocy z 30 czerwca na 1 lipca 1934 r., polegająca na wymordowaniu dowództwa formacji SA (z Ernstem Röhmem na czele) oraz innych rywali politycznych.