Teoria Literarioaren Gakoak: Formalismotik Postkolonialismora

Viktor Shklovski eta Formalismo Errusiarra

Viktor Shklovski Formalismo Errusiarraren autore nagusietako bat izan zen. Mugimendu horren helburua literatura objektu autonomo gisa aztertzea zen, egilearen bizitza, testuinguru historikoa edo ideologia alde batera utzita, eta testuaren barne-egitura eta tekniketan arreta jarriz.

Shklovskiren ustez, literatura ez da ideiak edo emozioak adierazteko tresna hutsa; forma bera da esanahiaren sortzailea. Horregatik, literaturaren azterketak prozedura artistikoak eta testuaren eraikuntza teknikoa aztertu behar ditu.

Desautomatizazioa eta Fabula

Bere ekarpen nagusia desautomatizazioaren teoria da. Gizakiok eguneroko errealitatea modu automatikoan hautematen dugu, ohiturak gidatuta. Literaturak automatismo hori hausten du, hizkuntza, egiturak edo ikuspegiak arrarotuz, irakurlea gauzak modu berri batean ikustera behartuz. Horrela, esperientzia estetikoa sortzen da eta teknikak etengabe berritu behar dira.

Shklovskik fabula (gertakarien ordena kronologikoa) eta bilbea edo sjuzeta (egileak gertakari horiek artistikoki nola antolatzen dituen) bereizi zituen. Bereizketa honek narratologia modernoaren oinarriak ezarri zituen eta geroago estrukturalismoan eragin handia izan zuen.

Roland Barthes: Estrukturalismoa eta Testua

Roland Barthes estrukturalismo frantseseko teoriko nagusietako bat izan zen. Bere ustez, literatura zeinu-sistema bat da, eta testuen esanahia ez da egilearen bizitzan bilatu behar, baizik eta testuaren egituran eta hizkuntzan.

Autorearen Heriotza eta Interpretazioa

Bere ideia ospetsuena Autorearen heriotza da. Barthesen arabera, egilearen intentzioak ez du testu baten esanahia mugatzen; hizkuntza bera da esanahia sortzen duena, beste testu eta kodeekin dituen harremanen bidez. Horregatik, irakurlea bihurtzen da esanahiaren sortzaile nagusia, interpretazio anitzak ahalbidetuz.

Narratologiaren arloan, kontakizuna osatzen duten elementuak aztertu zituen: funtzio kardinalak (istorioaren norabidea aldatzen dutenak) eta katalisiak (bigarren mailako xehetasunak). Horrela, erakutsi zuen narrazioaren zentzua ez dela errealitatearen kopia, baizik eta hizkuntzaren eta egituraren antolaketa.

Mikhail Bajtin: Dialogismoa eta Polifonia

Mikhail Bajtin postformalismoaren teoriko nagusia izan zen. Uste zuen literatura ezin dela formaren bidez bakarrik azaldu; testuinguru sozial, historiko eta ideologikoa ere kontuan hartu behar da.

Diskurtso Soziala eta Karnabalizazioa

• Dialogismoa: Testu oro beste diskurtso batzuekin elkarrizketan dago.
• Polifonia: Ahots desberdinak elkarrekin agertzen dira, eta egilearen ahotsa ez da nagusi.
• Karnabalizazioa: Literaturak hierarkia eta balio ofizialak iraul ditzake parodia, ironia eta estilazioaren bidez.
• Kronotopoa: Denbora eta espazioaren arteko harremana aztertzen du.

Bajtinek monologismoaren aurka egiten du, hau da, egia edo ahots bakarra inposatzen duen diskurtsoaren aurka, eleberria gizarteko diskurtso desberdinak erakusteko genero egokiena dela defendatuz.

Hans Robert Jauss eta Harreraren Estetika

Hans Robert Jauss Harreraren Estetikaren sortzaile nagusia izan zen. Bere teoriak literaturaren azterketaren erdigunean irakurlea eta obra baten harrera historikoa kokatzen ditu. Esanahia garai bakoitzeko irakurleen interpretazioen bidez eraikitzen da.

Espektatiben Horizontea

Jaussen kontzeptu nagusia espektatiben horizontea da: irakurleak obra irakurri aurretik dituen itxaropen, ezagutza eta generoari buruzko ideien multzoa. Horrekin lotuta dago distantzia estetikoa, hau da, irakurlearen aurreikuspenen eta obrak eskaintzen duenaren arteko aldea. Distantzia handia denean, obrak irakurlearen itxaropenak hausten ditu eta literatura ulertzeko modua alda dezake.

Jaussentzat, literaturaren historia obren eta irakurleen arteko elkarrizketa historikoa da. Jaussen eta Iserren arteko alde nagusia da Jauss-ek irakurlea testuinguru historikoan kokatzen duela; Iserrek, aldiz, testuaren barruko irakurle inplizitua aztertzen du.

Edward Said: Ikasketa Postkolonialak eta Orientalismoa

Edward Said ikasketa postkolonialen teoriko nagusia izan zen. Bere ustez, kolonialismoa kulturaren, diskurtsoaren eta irudikapenaren bidez gauzatzen den botere-sistema da. Haren pentsamenduan Michel Foucaulten eta Antonio Gramsciren teoriak nabariak dira.

Orientalismoa eta Botere-Sistemak

Bere lanik garrantzitsuena Orientalismoa (1978) da. Bertan azaltzen du Mendebaldeak Ekialdea nola eraiki duen: exotiko, atzeratu eta desberdin gisa aurkeztuz. Oposizio bitar horrek (Mendebaldeko arrazoia vs. Ekialdeko fanatismoa) kolonialismoa eta nagusitasuna justifikatu ditu.

Said-ek defendatzen du kolonialismoan kultura inposatu egiten dela, bertako hizkuntzak eta tradizioak baztertuz. XX. mendean, bereziki AEBetako inperialismoak orientalismoaren forma berriak garatu zituen. Saiden ekarpen nagusia boterea, identitatea eta bestea diskurtsoaren bidez nola eraikitzen diren azaltzea izan zen.