Twórczość Jana Kochanowskiego: Pieśni, Treny i motywy renesansowe

1. Charakterystyka postawy życiowej w Pieśniach

Scharakteryzuj postawę życiową ukazaną w poniższym fragmencie pieśni:

Chcemy sobie być radzi?
Rzućmy, panie, wszelaki
Niech na stół wina
Dobrego dostarczają:
I przy tym w złotej czaszy
Albo w lutnię grając.

U Fortuny to snadnie,
Że kto stojąc, upadnie,
A który był dopiero u niej pod nogami,
Patrząc, co po chwili, a on gardzi nami.

Odpowiedź: Podmiot liryczny zachęca do zabawy i korzystania z uroków życia przy winie. Ukazana jest tu postawa charakterystyczna dla epikureizmu (carpe diem) – życie chwilą i docenianie radosnych momentów. Jednocześnie autor podkreśla, że wszystko zależy od losu. Nigdy nie wiadomo, co nas czeka, ponieważ Fortuna (los) bywa zmienna i może w każdej chwili odmienić nasze życie.

W innym fragmencie czytamy:

Lecz na szczęście wszelakie
Serce ma być jednakie,
Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi,
To da, to weźmie, jako się je widzi.

Jest to postawa stoicka, która mówi o tym, że powinniśmy zachowywać spokój („serce jednakie”) wobec różnych doświadczeń losu. Nie należy się załamywać, gdyż to, co stracone, może wrócić, a nad wszystkim czuwa wszechmocny Bóg.

A) Nazwij środek stylistyczny pojawiający się w powyższych fragmentach:
Odpowiedź: Pytanie retoryczne („Chcemy sobie być radzi?”) oraz metafora/przenośnia („Fortuna w żywe oczy szydzi”).

2. Patriotyzm w „Pieśni o spustoszeniu Podola”

Patriotyzm w Pieśni o spustoszeniu Podola polega na tym, że podmiot liryczny głęboko martwi się o przyszłość swojego kraju, uważając, że jest on osłabiony. Obywatele oraz szlachta zostają wezwani do opamiętania, ponieważ bierność prowadzi do niewoli. Poeta krytykuje szlachtę za przekładanie prywatnego bogactwa nad dobro ojczyzny i wzywa do wspólnej walki oraz opodatkowania się na rzecz obronności kraju, zamiast jałowego narzekania. Patriotyzm to tutaj troska o wspólne bezpieczeństwo, dzieci i przyszłość państwa.

3. Wyjaśnienie kluczowych pojęć

• Cnota – polega na byciu uczciwym, pracowitym i honorowym; to zespół cech moralnych stanowiących najwyższą wartość dla człowieka.
• Epikureizm – nurt filozoficzny zakładający dążenie do szczęścia i czerpanie przyjemności z dnia codziennego (chwytanie dnia).
• Mecenat – wsparcie finansowe i opieka nad twórcami oraz artystami.
• Mecenas – osoba lub instytucja (sponsor) finansująca działalność artystyczną.
• Poeta doctus – poeta wszechstronnie wykształcony, znający języki obce (np. łacinę, włoski) i literaturę antyczną. Przykładem był Jan Kochanowski, który studiował w Polsce i za granicą.

4. Arkadyjski topos wsi w „Pieśni świętojańskiej o Sobótce”

W utworze wieś jest ukazana jako miejsce idealne (Arkadia) – spokojne, czyste i bezpieczne. Mieszkańcy żyją w harmonii, a dzieci od najmłodszych lat uczone są szacunku do starszych. Życie toczy się rytmem pracy i zabawy:

• Praca: Rolnicy uprawiają ziemię w poczuciu pożytku.
• Czas wolny: Mieszkańcy spędzają go na wspólnym tańcu i śpiewie.
• Samowystarczalność: Jedzenie wytwarzają sami (miód od pszczół, owoce z drzew, ryby ze stawów).

5. Problematyka „Trenów” Jana Kochanowskiego

a) Na czym polega kryzys wiary osoby mówiącej?

Kryzys wiary Kochanowskiego wynika z rozpaczy po śmierci córki, Urszulki. Poeta traci zaufanie do porządku świata, który wydaje mu się niesprawiedliwy. Zastanawia się, gdzie znajduje się dusza dziecka – czy w raju, czy w mitologicznym Hadesie, czy może w ogóle przestała istnieć. Rozpacz doprowadza go do zwątpienia w Bożą sprawiedliwość oraz w sens dotychczas wyznawanych wartości.

b) Jakie wartości zanegował poeta i dlaczego?

Poeta zanegował wartość życia ziemskiego jako czegoś pewnego, ponieważ kończy się ono śmiercią. Rozczarował się również wartościami stoickimi, które wcześniej wyznawał – okazało się, że mądrość i spokój ducha nie chronią przed cierpieniem w obliczu osobistej tragedii.

6. Rola matki i poety w „Trenie XIX”

Fragment:
„Człowiek urodziwszy się, zastał w prawie takim, że ma być celem przygodom wszelakim (...). A co wszystkim jednakie ciśnie, nie wiem, czemu Tobie ma być sromu, mój najmilszy, jednemu. Teraz, mistrzu, sam się lecz; czas doktor każdemu. Wielkie przygody wielkie noszą...”

Wyjaśnienie:
Matka poety pojawia się we śnie, aby przynieść mu pocieszenie. Pełni rolę przewodniczki, która pomaga mu odnaleźć wewnętrzną siłę. Przypomina, że cierpienie jest nieodłącznym elementem ludzkiej egzystencji. Matka radzi synowi, aby „sam się leczył”, czyli szukał ukojenia w mądrości i cierpliwości, podkreślając, że najlepszym lekarstwem jest czas. Odwołuje się do odnowionej postawy stoickiej zawartej w sentencji: „Ludzkie przygody ludzkie noś” (wszystko, co ludzkie, znieś po ludzku).