Uspon i pad Osmanskog carstva: Istorijski pregled osvajanja i uređenja

Učvršćivanje na Balkanu

Sredinom XIV veka Osmanska država prestaje da bude samo granična država u Maloj Aziji. 1354. godine osvaja Galipolje – prvo veliko uporište u Evropi. Odatle nastavlja prodore na Balkan. Do kraja XIV veka osvaja najveći deo Balkanskog poluostrva. Mnoge balkanske države postaju turski vazali, a do 1402. godine priznaju osmansku vlast.

Istovremeno širenje

Dok osvaja Evropu, Osmansko carstvo se širi i u Aziji. Osmanska ekspanzija je dvosmerna: Evropa i Mala Azija.

Kriza 1402. godine

Poraz Bajazita kod Angore (1402) dovodi do privremenog slabljenja osmanske moći i kratkotrajnog opadanja snage države.

Oporavak i ključni događaji

Do sredine XV veka država se potpuno oporavlja. 1453. godine pada Vizantija i osvaja se Carigrad. Nakon toga sledi pad Srpske despotovine (1459) i Kraljevine Bosne (1463).

Ratovi i verski značaj

• 1514. – bitka kod Kaldirana: Težak poraz Šaha Ismaila i osvajanje teritorija od Erzeruma do Dijarbekira.
• 1516. – osvajanje Sirije i Palestine.
• Verski značaj: Osvajanjem Meke i Medine, kao i pripajanjem Sirije, Egipta i Arabije, osmanski vladar postaje čuvar islamskih tradicija i uzima titulu kalife. Islamski verski zakoni dominiraju političkim životom.

Razlozi brzog napredovanja Osmanlija

Napredak se poklapa sa političkom rascepkanošću evropskih država, dok Osmansko carstvo ima jaku centralnu vlast. Prvi u Evropi uvode stajaću vojsku – janjičare. U osvojenim državama podržavaju struje spremne na saradnju i izbegavaju ratove na više frontova istovremeno.

Sulejman Veličanstveni

Najznačajniji osmanski vladar koji je stupio na presto sa 26 godina. Oslanjao se na velike vezire (Ibrahim-paša, Rustem-paša, Mehmed-paša Sokolović). Osvajanja su bila omogućena bogatstvom iz Sirije i Egipta, uz vešto korišćenje sukoba Francuske i Habzburga.

Osvajanja u Evropi

Osmansko carstvo se širilo u tri pravca: severozapad (Ugarska i Habzburzi), Mediteran (Rodos, mletački posedi) i istok (Safavidi u Persiji).

• 1521: Osvajanje Beograda.
• 1522: Osvajanje Rodosa.
• 1526: Mohačka bitka – Ugarska prestaje da bude nezavisna država.
• 1529: Prvi pohod na Beč (neuspešna opsada).
• 1566: Poslednji pohod i opsada Sigeta, tokom koje Sulejman umire.

Slabljenje i unutrašnji razlozi

Nakon smrti Sulejmana (1566), počinje doba postepenog opadanja. Glavni razlozi su:

1. Ekonomski problemi.
2. Položaj raje: Čitlučenje razara timarski sistem; seljaci ostaju bez poseda i postaju radna snaga.
3. Korupcija i slabljenje dinastije: Ukinut je običaj pogubljenja prinčeva, što dovodi do dolaska nesposobnih vladara na presto.

Značajni ratovi i prekretnice

Dugi rat (1593–1606)

Nakon poraza kod Siska (1593), prestaju velika osvajanja. Mir u Žitvi (1606) donosi prvu diplomatsku ravnopravnost sultana i cara.

Veliki bečki rat (1683–1699)

Nakon neuspešne opsade Beča (1683), Osmansko carstvo trpi niz poraza. Karlovački mir (1699) označava gubitak Transilvanije i većeg dela Ugarske.

Državno uređenje i društvo

• Sultan: Apsolutni vladar.
• Divan (Porta): Carski savet.
• Zakonodavstvo: Šerijat (verski zakon) i Kanun (svetovni zakon).
• Društvo: Podeljeno na vojnu klasu (ne plaća porez) i raju (plaća porez).
• Devširma (danak u krvi): Sistem uzimanja hrišćanske dece za službu u vojsci i administraciji.