XX. Mendeko Historia: Gerrak eta Aldaketa Politikoak

Lehen Mundu Gerra: Gerraren Bidea eta Ondorioak (1914-1918)

Lehen Mundu Gerra 1914tik 1918ra arte iraun zuen eta XIX. mendearen amaieran pilatutako arazoen ondorio izan zen. Gerraren arrazoi nagusiak inperialismoaren lehia, nazionalismoa, armagintza-lasterketa eta Europako potentzien arteko aliantzak izan ziren.

Gatazkaren hasierako arrazoia 1914ko ekainaren 28an gertatu zen, Franz Ferdinand Austriako artxidukea Sarajevon hil zutenean. Austriak Serbiari gerra deklaratu zion eta, aliantza-sistemaren ondorioz, gatazka Europa osora zabaldu zen. Bi bloke nagusi sortu ziren:

• Aliatuak edo Ententea: Britainia Handia, Frantzia, Errusia eta, geroago, AEB.
• Erdialdeko Potentziak: Alemania eta Austria-Hungaria.

Gerraren Garapena eta Versaillesko Ituna

1914an Alemaniak Schlieffen Plana jarri zuen martxan, Frantzia azkar garaitzeko asmoz, baina porrot egin zuen. Ondoren, Mendebaldeko frontean lubaki-gerra hasi zen, gatazka luze eta gogorra bihurtuz. 1915 eta 1916 artean gerra luzatu egin zen eta bataila handiak gertatu ziren, adibidez, Verdun eta Somme.

1917an egoera aldatu zen: AEB Aliatuen alde sartu zen eta Errusiak gerra utzi zuen Iraultza Boltxebikearen ondorioz. 1918an Alemaniak eta bere aliatuek porrot egin zuten eta azaroaren 11n armistizioa sinatu zen. Gerrak milioika hildako eragin zituen eta Alemaniako, Austro-Hungariako, Errusiako eta Otomandar inperioen amaiera ekarri zuen.

Gerra amaitzeko, Versaillesko Ituna sinatu zen 1919an. Alemaniari gerraren errua egotzi zitzaion: lurraldeak galdu zituen, armada murriztu behar izan zuen eta kalte-ordain handiak ordaindu zituen. Itun horrek ezegonkortasun politikoa sortu zuen Europan eta etorkizuneko gatazketarako hazia erein zuen.

Weimar Errepublikaren Bilakaera Politikoa eta Ekonomikoa

1918an Alemaniako Kaiserrak abdikatu zuen eta Weimarko Errepublika sortu zen. Konstituzio berriak eskubide asko eman zituen eta sistema demokratikoa ezarri zen. Arazo handiena ekonomia izan zen: 1923an hiperinflazioa gertatu zen, Versaillesko ordainketengatik eta krisi ekonomikoagatik.

Ondoren, Rentenmark-a eta Dawes Plana erabiliz egoera hobetu zen. 1924tik 1929ra egonkortasun handiagoa egon zen, baina 1929ko krisi ekonomikoak berriro arazo larriak sortu zituen.

Bi Blokeen Sorrera: Truman Doktrina eta SESB

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, mundua bi bloketan banatu zen: AEBren blokea eta SESBren blokea. AEBek Truman Doktrina sortu zuten 1947an. Helburua komunismoaren hedapena geldiaraztea zen, laguntza ekonomiko eta militarrarekin.

SESBk bere eragina zabaldu zuen Ekialdeko Europan eta gobernu komunistak ezarri zituen. Horrela hasi zen Gerra Hotza, mundu mailako tentsio geopolitikoaren aroa.

Israelgo Estatuaren Sorrera (1948)

Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Palestinako egoera gatazkatsua zen. 1947an NBEk lurraldea bi estatutan banatzea proposatu zuen: juduena eta arabiarrena. 1948an, Israelgo Estatua sortu zen. Horren ondoren, lehenengo gerra arabiar-israeldarra hasi zen, inguruko herrialde arabiarrek Israelen sorrera onartu ez zutelako.

Ondorioz, milaka palestinarrek beren lurrak utzi behar izan zituzten eta Ekialde Hurbileko gatazka luzea hasi zen, gaur egun oraindik dirauena.