Ziemie polskie pod zaborami i narodziny nowoczesnych ruchów politycznych

Sytuacja Polaków pod zaborami

1. Represje wobec Polaków w zaborze rosyjskim po upadku powstania styczniowego

• Tysiące powstańców powieszono lub rozstrzelano bez prawomocnych wyroków sądowych.
• Około 25 tysięcy Polaków zesłano na Syberię lub skazano na katorgę, a kolejne 8 tysięcy ukarano przymusową służbą w oddziałach karnych armii rosyjskiej.
• Masowo konfiskowano majątki szlacheckie należące do uczestników powstania.
• Nastąpiła likwidacja odrębności Królestwa Polskiego i pełne scalenie go z Cesarstwem Rosyjskim (wprowadzono oficjalny termin „Kraj Nadwiślański”).
• Wprowadzono rosyjską administrację lokalną, pocztę, rosyjski system sądownictwa oraz prawo carskie.
• Kościół katolicki został podporządkowany Petersburgowi (Kolegium Duchownemu), natomiast Kościół unicki ostatecznie zlikwidowano.
• Szkołę Główną Warszawską przekształcono w rosyjski uniwersytet cesarski.

2. Walka Polaków z rusyfikacją

• Rusyfikacja miała na celu wynarodowienie Polaków, m.in. poprzez całkowity zakaz używania języka polskiego w szkolnictwie i urzędach.
• Społeczeństwo polskie broniło się poprzez tajne komplety, potajemne nauczanie oraz działalność „Uniwersytetu Latającego”.
• Rozwijała się praca organiczna oraz praca u podstaw – dbano o rozwój oświaty, gospodarki i kultury pomimo zaborczych zakazów.
• Pojawiła się postawa zwana trójlojalizmem, zakładająca lojalność wobec władz każdego z trzech zaborców w zamian za ustępstwa społeczno-gospodarcze.

3. Germanizacja Polaków w zaborze pruskim

• Germanizacja polegała na systematycznym zniemczaniu ludności polskiej; wprowadzono m.in. tzw. ustawę kagańcową (1908 r.), która zakazywała używania języka polskiego na zgromadzeniach publicznych w miejscowościach o małym odsetku Polaków.
• W latach 1885–1890 przeprowadzono rugi pruskie – masowe wysiedlenia Polaków i Żydów posiadających obywatelstwo rosyjskie lub austro-węgierskie.
• Działała państwowa Komisja Kolonizacyjna, zajmująca się wykupem ziemi z rąk polskich i osadzaniem na niej niemieckich kolonistów, a antypolską propagandę szerzyło nacjonalistyczne stowarzyszenie Hakata (Niemiecki Związek Kresów Wschodnich).

4. Autonomia Galicji

• Autonomia została wprowadzona w ramach reform ustrojowych w Austro-Węgrzech po 1867 roku.
• Galicja zyskała własny organ ustawodawczy – Sejm Krajowy we Lwowie – oraz organ wykonawczy: Wydział Krajowy.
• Język polski stał się językiem urzędowym w administracji, sądownictwie oraz językiem wykładowym w szkołach i na uniwersytetach.
• Okres autonomiczny przyczynił się do dynamicznego rozwoju polskiego życia politycznego, naukowego, literackiego i artystycznego.

5. Stańczycy

• Konserwatywne ugrupowanie polityczne w Galicji, głoszące pogląd, że pod berłem monarchii habsburskiej naród polski ma najlepsze warunki do organicznego rozwoju.
• Skierowali do cesarza Franciszka Józefa I lojalistyczny adres z głośnym sformułowaniem: „Przy Tobie, Najjaśniejszy Panie, stoimy i stać chcemy”.

Narodziny nowoczesnych ruchów politycznych

1. Ruch socjalistyczny na ziemiach polskich

• 1882 r. – powstanie pierwszej polskiej partii socjalistycznej – Socjalno-Rewolucyjnej Partii „Wielki Proletariat” z Ludwikiem Waryńskim na czele.
• 1892 r. – zjazd w Paryżu i powołanie Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich (ZZSP).
• 1893 r. – powstanie Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), łączącej postulaty socjalne z bezwzględną walką o odzyskanie niepodległości Polski.
• 1893 r. – wyodrębnienie się nurtu internacjonalistycznego i powstanie Socjaldemokracji Królestwa Polskiego (od 1900 r. SDKPiL), odrzucającej ideę odbudowy niepodległego państwa polskiego.

2. Ruch narodowy (Narodowa Demokracja)

• 1887 r. – Zygmunt Miłkowski (pseud. Teodor Tomasz Jeż) zakłada w Szwajcarii organizację Liga Polska.
• 1893 r. – przejęcie i zreorganizowanie Ligi Polskiej przez Romana Dmowskiego oraz przekształcenie jej w tajną Ligę Narodową.
• 1897 r. – Roman Dmowski współtworzy jawne Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (SND, tzw. endecja), stawiające na pierwszym miejscu solidaryzm narodowy i egoizm narodowy.

3. Ruch ludowy

• Kolebką zorganizowanego ruchu ludowego była Galicja (duży wkład wnieśli m.in. Maria i Bolesław Wysłouchowie).
• 1895 r. – powołanie w Rzeszowie Stronnictwa Ludowego z Karolem Lewakowskim na czele.
• 1903 r. – przekształcenie ugrupowania w Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL).

4. Rewolucja lat 1905–1907 w Rosji i Królestwie Polskim

• Wybuchła pod wpływem tragicznych wydarzeń tzw. „krwawej niedzieli” w Petersburgu (22 stycznia 1905 r.).
• W Królestwie Polskim fala protestów przerodziła się w masowe strajki robotnicze, demonstracje oraz strajk szkolny domagający się polskiej szkoły.
• W wyniku rewolucji car zmuszony był pójść na ustępstwa, umożliwiając m.in. zakładanie prywatnych szkół z polskim językiem wykładowym, legalizację związków zawodowych oraz powołanie Polskiej Macierzy Szkolnej.