Zimna wojna: Kluczowe pojęcia, wydarzenia i postacie historyczne

Zimna wojna

Długotrwały konflikt bez otwartej wojny między USA a ZSRR, oparty na rywalizacji militarnej, gospodarczej i ideologicznej.

Kluczowe organizacje i pojęcia

• NATO: Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego (1949 r.). Sojusz wojskowy państw zachodnich; atak na jedno państwo oznacza atak na wszystkich.
• Układ Warszawski: Sojusz wojskowy państw komunistycznych Europy Wschodniej (1955 r.), utworzony jako odpowiedź na NATO.
• RFN: Republika Federalna Niemiec – państwo demokratyczne powstałe w zachodniej części Niemiec w 1949 r. (stolica: Bonn).
• NRD: Niemiecka Republika Demokratyczna – państwo komunistyczne utworzone w 1949 r. w strefie radzieckiej (stolica: Berlin Wschodni).
• Mur berliński: Zbudowany w 1961 r. mur oddzielający Berlin Zachodni od Wschodniego, mający powstrzymać ucieczki ludzi z NRD. Symbol podziału świata.
• Doktryna Trumana: Polityka USA polegająca na udzielaniu pomocy państwom zagrożonym komunizmem.
• Plan Marshalla: Program pomocy gospodarczej USA dla zniszczonych państw Europy Zachodniej, który przyczynił się do ich szybkiej odbudowy.
• RWPG: Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej – organizacja gospodarcza państw bloku wschodniego.
• ONZ: Organizacja Narodów Zjednoczonych – organizacja międzynarodowa dbająca o pokój, bezpieczeństwo i współpracę państw.
• Zasada czterech D: Plan wobec Niemiec po wojnie obejmujący: denazyfikację, demokratyzację, demilitaryzację oraz decentralizację.

Powstanie węgierskie 1956

Przyczyny

1. Niezadowolenie społeczeństwa z rządów komunistycznych.
2. Kryzys gospodarczy i bieda.
3. Chęć uniezależnienia się od ZSRR.
4. Wpływ tajnego referatu Chruszczowa.

Przebieg

• Protesty studentów i robotników.
• Przejęcie władzy przez Imre Nagya.
• Zapowiedź wystąpienia z Układu Warszawskiego.
• Interwencja wojsk radzieckich.

Skutki

1. Krwawe stłumienie powstania.
2. Śmierć tysięcy ludzi.
3. Emigracja ok. 200 tys. Węgrów.
4. Utrzymanie dominacji ZSRR.

Demokracja ludowa

Państwa demokracji ludowej to kraje Europy Wschodniej podporządkowane ZSRR.

Cechy systemu:

• Rządy jednej partii (komunistycznej).
• Brak wolnych wyborów.
• Cenzura prasyura prasy
• Cenzura prasy i mediów.
• Propaganda.
• Kontrola społeczeństwa.
• Gospodarka centralnie planowana.
• Brak wolności słowa.
• Represje wobec opozycji.

Tajny referat Chruszczowa

W 1956 r. Nikita Chruszczow wygłosił tajny referat, w którym potępił zbrodnie Stalina, ujawniając terror, czystki i kult jednostki. Referat doprowadził do kryzysu w państwach bloku wschodniego i zachęcił społeczeństwa do protestów, m.in. w Polsce i na Węgrzech.

Kluczowe postacie

• Nikita Chruszczow: Przywódca ZSRR po śmierci Stalina. Jego referat z 1956 r. wywołał kryzysy w bloku wschodnim.
• Josip Broz-Tito: Przywódca Jugosławii; rządził krajem komunistycznym, ale uniezależnił się od ZSRR. Współtwórca Ruchu Państw Niezaangażowanych.
• Konrad Adenauer: Pierwszy kanclerz RFN. Przyczynił się do odbudowy Niemiec Zachodnich, popierał Plan Marshalla i przystąpienie RFN do NATO.
• Harry Truman: Prezydent USA, twórca doktryny Trumana i zwolennik Planu Marshalla. Odegrał kluczową rolę w rozpoczęciu zimnej wojny.