Fundamentos de Dereito Internacional Público: Sociedade, Tratados e Responsabilidade Estatal

A sociedade internacional e o seu ordenamento xurídico

a) Sociedade e dereito no contexto internacional

O dereito é unha realidade orientada a regular as relacións entre as persoas dentro dunha sociedade organizada. Sendo a sociedade a base sobre a que se asenta o dereito, o dereito internacional opera sobre unha base social concreta: a sociedade internacional. Os caracteres propios desta sociedade van condicionar os caracteres do ordenamento xurídico que a regula; isto significa que os trazos do dereito internacional estarán marcados polos trazos da sociedade internacional, de aí a clásica máxima sic societas sicut ius («tal é a sociedade, tal é o dereito»). Así, a sociedade internacional moldeará o dereito internacional.

A sociedade internacional e as sociedades estatais presentan diferenzas manifestas:

• As sociedades estatais son centralizadas, xerarquizadas e organizadas coa clásica división de poderes públicos (lexislativo, executivo e xudicial).
• A sociedade internacional é basicamente —aínda que non exclusivamente— unha sociedade de Estados soberanos en situación de igualdade formal (aínda que na práctica non sexa así, como se observa na comparación entre Andorra e os Estados Unidos) e que se atopa só parcialmente organizada. É unha sociedade descentralizada, sen división de poderes e escasamente institucionalizada. Debe sinalarse tamén que a sociedade internacional foi creada polos Estados, aínda que progresivamente participen nela as organizacións internacionais.

Na sociedade internacional non existe unha organización normativa semellante á do poder lexislativo dos Estados; tampouco existe un poder executivo xeral centralizado que asegure o cumprimento das normas nin un poder xudicial de xurisdición obrigatoria universal. Esta diferenza respecto ao dereito estatal resulta constatable nun triplo plano:

1. Plano da creación das normas: Ao non existir un poder lexislativo central, as normas internacionais son creadas polos propios Estados, que son simultaneamente os seus destinatarios. A creación prodúcese principalmente de dous xeitos: polo costume internacional e polos tratados internacionais, e en menor medida polos principios xerais do dereito internacional e os actos ou promesas unilaterais.
2. Plano da prevención e sanción das violacións: Os procesos para asegurar a aplicación das normas internacionais ante a ausencia dun poder executivo central son de dous tipos:
   • Procedementos institucionalizados: son os que se levan a cabo no marco da ONU, onde o Consello de Seguridade ten atribuída a responsabilidade primordial no mantemento da paz e da seguridade internacionais, e cuxas decisións son obrigatorias para os Estados membros e non membros.
   • Procedementos non institucionalizados: son aqueles nos que os propios Estados adoptan medidas de autotutela (retorsións, represalias ou contramedidas) e deciden unilateralmente o momento da súa aplicación.
3. Plano da solución de controversias: No dereito internacional non existe un sistema xudicial obrigatorio xeral comparable ao dos dereitos internos. Existe a obriga de arranxo pacífico das controversias internacionais, pero mantense a liberdade de elección de medios por parte dos Estados. Existen procedementos de arranxo xurisdicional (arbitral ou xudicial), mais o recurso a eles é estritamente voluntario, requirindo sempre o consentimento dos Estados. No arbitraxe, o órgano arbitral resolve o litixio puntual e logo disólvese; na vía xudicial, o tribunal preexiste e permanece de maneira permanente.

A sociedade internacional e o dereito internacional en proxección histórica

a) As orixes da sociedade internacional e o período de formación do dereito internacional

A actual sociedade internacional é o resultado dunha evolución lenta e progresiva, coincidente coa evolución do dereito internacional como ordenamento xurídico. A orixe sitúase nas relacións xurdidas en Europa occidental a partir do século XVI coa consolidación de Estados soberanos e independentes (en España desde 1492 cos Reis Católicos). Estes novos poderes erixíronse sobre a disgregación da orde feudal: os príncipes reclamaban soberanía no interior e independencia no exterior, vinculándose mutuamente polo ius gentium ou dereito diplomático, antecedente directo do dereito internacional. Estas normas plasmábanse en tratados que regulaban cuestións relativas á guerra, ás treguas ou ao asilo.

A transformación da sociedade medieval consolidouse coa sinatura da Paz de Westfalia de 1648, que deu paso á coexistencia dunha serie de entidades políticas territoriais e independentes. Xurdiu así o sistema europeo de Estados, embrión da actual sociedade internacional, baseado na pluralidade de Estados soberanos que non recoñecen superior xerárquico ningún e que formalmente son xuridicamente iguais (principio de igualdade soberana). Con Westfalia, o Estado soberano convértese no centro de gravidade da orde internacional, esquema que perdurou fundamentalmente ata o século XIX.

O sistema ampliou os seus horizontes xeográficos coas exploracións e descubrimentos dos séculos XVI e XVII, singularmente a chegada a América, entrando en relación con outros pobos. Porén, inicialmente isto non supuxo a perda do carácter predominantemente eurocéntrico, xa que derivou no sometemento colonial dos pobos doutros continentes. O primeiro gran cambio no sistema europeo de Estados produciuse coa independencia das colonias americanas a finais do século XVIII e principios do XIX (iniciada con Haití e os Estados Unidos en 1776, seguida polos Estados latinoamericanos). Esta emancipación introduciu principios determinantes: o principio de autodeterminación e o principio de lexitimidade republicana (aínda que Brasil chegou a adoptar unha forma imperial). Os novos Estados americanos compartían a tradición cultural e xurídica europea, asumindo os principios fundamentais do dereito internacional en vigor, transformando a comunidade nun sistema de Estados de civilización europea ou occidental.

Nos séculos XVIII e XIX produciuse unha nova ampliación cara a Asia e África baixo réximes de subordinación colonial ou tratados desiguais. Progresivamente, certas entidades independentes foron admitidas no «concerto europeo», como o Imperio Otomán polo Tratado de París de 1856, ou o Xapón tras a imposición de tratados de apertura. Isto transformou a comunidade nunha «sociedade de Estados civilizados». Xurdiron tamén as primeiras comisións fluviais e unións administrativas internacionais, embrións das organizacións internacionais actuais.

Antes da Primeira Guerra Mundial, os trazos esenciais da sociedade internacional clásica eran:

1. Carácter reducido: integrada por un número limitado de Estados (arredor de 40), predominantemente europeos, occidentais e cristiáns.
2. Carácter homoxéneo: afinidade cultural, ideolóxica, económica e política baseada nos estándares da civilización occidental.
3. Carácter predominantemente interestatal: os únicos suxeitos plenos eran os Estados soberanos, cun papel apenas incipiente doutras entidades.

b) Da sociedade eurocéntrica á sociedade universal e heteroxénea. A consolidación do dereito internacional

A sociedade internacional clásica sufriu fondas transformacións ao longo do século XX provocadas principalmente pola Revolución Rusa de 1917 e a Primeira Guerra Mundial. A revolución soviética rompeu a homoxeneidade político-ideolóxica ao confrontar o modelo socialista co capitalista. Tras a Gran Guerra e o Tratado de Versalles creouse a Sociedade de Nacións, que introduciu unha nova visión multilateral fronte ao clásico bilateralismo.

O estalido da Segunda Guerra Mundial consagrou o protagonismo militar das dúas novas superpotencias: os Estados Unidos e a URSS. A creación da Organización das Nacións Unidas (ONU) en 1945 e o impulso do proceso de descolonización (propiciado fundamentalmente pola Resolución 1514 (XV) de 1960 e a Resolución 2625 (XXV) de 1970 da Asemblea Xeral) provocaron a transformación definitiva cara a unha sociedade internacional universal, pasando en poucas décadas de 50 Estados a máis de 200.

Esta universalización intensificou a heteroxeneidade da sociedade internacional contemporánea, manifestada en tres grandes ámbitos:

• Grandes potencias mundiais: Estados Unidos, Rusia, China, entre outras.
• Estados desenvolvidos: como os países de Europa Occidental ou Xapón.
• Estados en vías de desenvolvemento: o denominado Terceiro Mundo e potencias emerxentes como o grupo BRICS.

Consolidouse así un dereito internacional marcado pola descolonización, pola interdependencia económica e pola progresiva humanización e institucionalización da comunidade internacional.

Caracteres básicos da sociedade internacional contemporánea e a súa influencia na orde xurídica internacional

Trala Conferencia de Ialta e durante a Guerra Fría, a sociedade internacional estivo condicionada pola confrontación bipolar e o equilibrio do terror nuclear. Tras a caída do Muro de Berlín (1989) e o colapso da URSS (1991), a sociedade internacional da posguerra fría adquiriu características distintivas:

1. Universalidade: forman parte dela todos os Estados soberanos do planeta tras o esgotamento do proceso descolonizador.
2. Heteroxeneidade e desigualdade: diferenzas económicas profundas estruturadas na fenda Norte-Sur, así como desigualdade no reparto do poder político real (como a existencia de membros permanentes con dereito a veto no Consello de Seguridade da ONU).
3. Complexidade: presenza de retos globais que desbordan a capacidade individual dos Estados (crecemento demográfico, degradación ambiental, terrorismo internacional).
4. Interdependencia: imposibilidade de resolver os problemas mediante a autosuficiencia, o que impón a cooperación internacional imperativa.
5. Progresiva institucionalización: proliferación sen precedentes de organizacións internacionais universais e rexionais (ONU, Unión Europea, etc.) que canalizan a acción colectiva.
6. Humanización dos intereses comunitarios: consolidación da protección internacional dos dereitos humanos, a libre determinación dos pobos e a xurisdición penal internacional.
7. Globalización e mundialización: intensificación dos fluxos económicos, tecnolóxicos e comunicativos transfronteirizos, co ascenso de actores transnacionais e a perda do monopolio regulador exclusivo do Estado.

Papel e alcance do dereito na sociedade internacional contemporánea

Soberanía do Estado e dereito internacional. O relativismo do dereito internacional e os seus límites

A soberanía estatal é o principio estrutural básico do dereito internacional público, tal como salientou a sentenza do Tribunal Internacional de Xustiza (TIX) de 1986 no caso das Actividades militares e paramilitares en e contra Nicaragua. A soberanía defínese como o conxunto de poderes atribuídos ao Estado polo dereito internacional, exercitables en termos de independencia e igualdade respecto dos demais Estados. Estes poderes caracterízanse por seren:

• Plenos: o Estado ten a capacidade xurídica máis ampla no plano internacional.
• Exclusivos: o Estado exerce as súas competencias sen inxerencias alleas, salvo consentimento propio.

O alcance da soberanía estatal está delimitado polo principio de igualdade soberana (artigo 2.1 da Carta da ONU e Resolución 2625 (XXV)) e polo principio de non intervención nos asuntos internos doutros Estados. Como límite emerxente á non intervención destaca a figura da protección dos dereitos humanos e a asistencia humanitaria en casos de vulneracións graves e sistemáticas.

A estrutura descentralizada determina o relativismo do dereito internacional: para que unha obriga xurídica vincule a un Estado é preciso, como regra xeral, o seu consentimento libremente outorgado. Non obstante, o relativismo atópase delimitado por catro freos principais:

1. O principio de boa fe (artigo 2.2 da Carta da ONU), que veda o abuso de dereito.
2. O principio do non formalismo do consentimento, que vincula os Estados mesmo a través de comportamentos concluíntes.
3. O principio de efectividade, que axusta as situacións xurídicas á realidade social consolidada.
4. A existencia de normas imperativas de ius cogens internacional, inderrogables pola vontade particular dos Estados.

Universalidade do dereito internacional e normas de ius cogens

A coexistencia de ordenamentos rexionais e intereses particulares non fractura o dereito internacional xeral grazas á existencia de principios xurídicos universais. Entre eles cómpre destacar:

• O conflito ideolóxico-político e a distensión: durante a Guerra Fría, malia as discrepancias doutrinais (representadas en autores soviéticos como Grigory Tunkin), acordáronse marcos normativos comúns como os acordos SALT ou a Acta Final de Helsinqui de 1975, que fixou dez principios de convivencia pacífica e integridade territorial.
• Os novos Estados e o Novo Orde Económico Internacional (NOEI): a descolonización motivou a impugnación de certas normas elaboradas sen a participación dos países do Terceiro Mundo (como as relativas ao dereito do mar ou ao réxime dos investimentos estranxeiros), promovendo un dereito internacional do desenvolvemento.
• O ius cogens internacional: regulado no artigo 53 do Convenio de Viena sobre o Dereito dos Tratados de 1969, defínese como aquela norma aceptada e recoñecida pola comunidade internacional de Estados no seu conxunto como norma que non admite acordo en contrario e que só pode ser modificada por unha norma ulterior que teña o mesmo carácter. O artigo 64 establece que calquera tratado que entre en conflito cunha nova norma de ius cogens devén nulo e remata. Caracterízanse pola súa eficacia erga omnes e a tutela de valores esenciais (prohibición da agresión, do xenocidio, da escravitude, da discriminación racial e respecto á libre determinación dos pobos).

Funcións e principios estruturais do dereito internacional contemporáneo

O dereito internacional cumpre dúas funcións cardinais: regular a coexistencia pacífica entre Estados soberanos e satisfacer as necesidades e intereses comúns mediante a cooperación institucionalizada. Os principios estruturais fundamentais recóllense no artigo 2 da Carta da ONU e foron desenvolvidos pola Resolución 2625 (XXV) de 1970:

• Prohibición da ameaza ou do uso da forza.
• Arranxo pacífico das controversias internacionais.
• Non intervención nos asuntos internos dos Estados.
• Obriga de cooperar entre si.
• Igualdade de dereitos e libre determinación dos pobos.
• Igualdade soberana dos Estados.
• Cumprimento de boa fe das obrigas contraídas.

Creación das normas xurídicas internacionais

Proceso de formación das normas internacionais: consentimento e consenso

Ao carecer a comunidade internacional dun órgano lexislativo supremo, o consentimento individual de cada Estado e o consenso común entre eles constitúen a orixe e fundamento de toda produción normativa internacional (doutrina reflectida polo Tribunal Permanente de Xustiza Internacional no caso Lotus de 1927). O consentimento é o punto de partida, pero a consolidación dunha norma require a confluencia cara a un consenso xeral, sexa por vía convencional, consuetudinaria ou a través de resolucións vinculantes de organismos internacionais.

A estrutura do sistema xurídico internacional

• Graduación normativa: O catálogo de fontes do artigo 38 do Estatuto do Tribunal Internacional de Xustiza non establece unha xerarquía formal estrita entre tratados e costume. A prelación réxese polas regras xerais do dereito (norma posterior deroga a anterior e norma especial prima sobre a xeral), coa única e absoluta primacía xerárquica das normas imperativas de ius cogens.
• Plenitude normativa: O ordenamento xurídico internacional é pleno; os tribunais non poden escusarse de fallar alegando lagoas legais (prohibición do non liquet), debendo acudir aos principios xerais e ás fontes aplicables para resolver calquera litixio concreto.

Codificación e desenvolvemento progresivo

En virtude do artigo 13.1.a) da Carta das Nacións Unidas, a Asemblea Xeral ten encomendada a tarefa de impulsar o desenvolvemento progresivo do dereito internacional e a súa codificación, labor que executa primordialmente a través da Comisión de Dereito Internacional (CDI), creada en 1947. O proceso comprende catro fases habituais: selección de materias, preparación de proxectos e informes polo relator especial, adopción do texto provisional e definitivo pola CDI, e convocatoria dunha conferencia diplomática de plenipotenciarios para a súa adopción formal como tratado multilateral.

A norma convencional: o dereito dos tratados

Concepto e elementos constitutivos do tratado internacional

Conforme ao artigo 2.1.a) do Convenio de Viena sobre o Dereito dos Tratados de 1969 e do Convenio homólogo de 1986, un tratado internacional é un acordo internacional celebrado por escrito entre Estados (ou entre Estados e organizacións internacionais, ou entre organizacións internacionais entre si), rexido polo dereito internacional público, xa conste nun instrumento único ou en dous ou máis instrumentos conexos, e calquera que sexa a súa denominación particular. Os seus elementos esenciais son:

1. Acordo de vontades concordantes de dous ou máis suxeitos internacionais.
2. Forma escrita (sen prexuízo do valor xurídico residual de certos acordos verbais recoñecidos pola xurisprudencia).
3. Celebrado entre suxeitos de dereito internacional con capacidade de obrar (ius contrahendi).
4. Destinado a producir efectos xurídicos rexido polo dereito internacional (exclúe contratos transnacionais e acordos políticos non vinculantes).

Fases de elaboración dos tratados no dereito español

1. Fase inicial:
   • Negociación: Dirixida polo Goberno central (artigo 97 da Constitución Española e Decreto 801/1972). As comunidades autónomas non posúen ius contrahendi propio nin capacidade para abrir representacións diplomáticas exteriores con alcance soberano (STC 138/1989 e STC 165/1994), aínda que os seus Estatutos de Autonomía incorporan cláusulas de solicitude e de información sobre tratados que afecten ás súas competencias.
   • Adopción do texto: Acto formal mediante o cal os negociadores expresan o acordo sobre a redacción final (maioría de dous terzos en conferencias internacionais ou unanimidade segundo o artigo 9 do Convenio de Viena).
   • Autenticación do texto: Certificación documental de que o texto adoptado é auténtico e definitivo (mediante sinatura, sinatura ad referendum ou rúbrica).
2. Fase final: manifestación do consentimento:
   • Conforme ao artigo 63.2 da Constitución, o Rei manifesta o consentimento do Estado para obrigarse internacionalmente mediante tratados. Non obstante, esta facultade require a previa autorización das Cortes Xerais nos seguintes supostos:
     • Artigo 93 CE: Tratados que atribúen a unha organización internacional o exercicio de competencias derivadas da Constitución (autorización mediante Lei Orgánica aprobada por maioría absoluta).
     • Artigo 94.1 CE: Tratados de carácter político, militar, que afecten á integridade territorial ou aos dereitos e deberes fundamentais do Título I, que impliquen obrigas financeiras para a Facenda Pública ou que supoñan modificación ou derrogación dalgunha lei (maioría simple de ambas as Cámaras).
     • Artigo 94.2 CE: Nos restantes tratados, o Congreso e o Senado son simplemente informados tras a súa conclusión.
   • Control previo de constitucionalidade: O artigo 95 da CE permite ao Goberno ou ás Cámaras requirir ao Tribunal Constitucional para que declare se existe contradición entre o tratado e a norma fundamental, como sucedeu co Tratado da Unión Europea en 1992, que obrigou á reforma previa do artigo 13.2 da Constitución.

As reservas aos tratados internacionais

Unha reserva é unha declaración unilateral formulada por un Estado ao asinar, ratificar, aceptar ou aprobar un tratado ou adherirse a el, co obxecto de excluír ou modificar os efectos xurídicos de certas disposicións na súa aplicación a ese Estado (artigo 2.1.d do Convenio de Viena de 1969). Recompila as seguintes pautas:

• Admisibilidade: Son válidas agás que o tratado as prohiba expresamente, dispoña só certas reservas taxadas ou sexan incompatibles co obxecto e fin do tratado (artigo 19).
• Efectos recíprocos: Poden ser aceptadas ou obxectadas por outros Estados. Se un Estado formula unha obxección simple, o tratado entra en vigor entre ambos con exclusión da cláusula reservada; se manifesta unha obxección cualificada (inexistencia de vínculo convencional), o tratado non rexerá en absoluto entre ambos os Estados.

Entrada en vigor, aplicación provisional, depósito e rexistro

Un tratado adquire forza xurídica obrigatoria desde a súa entrada en vigor, na data e forma convida polos Estados ou tras acadar o limiar de ratificacións estipulado (artigo 24 do Convenio de Viena). Pode preverse a súa aplicación provisional antes da dita data por razóns de urxencia (artigo 25). Os instrumentos orixinais son confiados a un depositario (Estado ou organización internacional). En virtude do artigo 102 da Carta da ONU, todo tratado debe ser transmitido á Secretaría Xeral para o seu rexistro e publicación no repertorio United Nations Treaty Series (UNTS), requisito imprescindible para poder ser invocado perante os órganos das Nacións Unidas.

A norma consuetudinaria e a súa interacción cos tratados

Concepto e elementos do costume internacional

O costume internacional é a expresión dunha práctica xeral, constante e uniforme seguida polos suxeitos internacionais coa convicción de actuar conforme a unha norma xurídica. Consta de dous elementos esenciais:

1. Elemento material (diuturnitas): Práctica xeral, constante e uniforme dos Estados, evidenciada a través de actos lexislativos, xudiciais, declaracións ou actuacións diplomáticas concordantes.
2. Elemento espiritual ou psicolóxico (opinio iuris sive necessitatis): Convicción xurídica de que dita práctica é obrigatoria en virtude dunha norma de dereito internacional, diferenciándoa dos meros usos de cortesía (confirmado polo TIX nos casos da Plataforma Continental do Mar do Norte de 1969).

Interacción entre costume e tratados internacionais

A articulación entre ambas as fontes formalízase a través de tres efectos clásicos:

• Efecto declarativo: Un tratado recolle e precisa por escrito unha norma consuetudinaria preexistente.
• Efecto cristalizador: A adopción dun tratado consolida definitivamente un costume que se atopaba en vías de formación (in statu nascendi).
• Efecto xerador ou constitutivo: Unha disposición convencional convértese en modelo de conduta xeral posterior e dá orixe a un novo costume xeral aplicable a Estados non partes no tratado.

Os actos das organizacións internacionais

As organizacións internacionais posúen personalidade xurídica propia e competencia normativa, a cal se divide en:

• Competencia normativa interna: Regula o seu propio funcionamento interno (regulamentos, instrucións de servizo e recomendacións interorgánicas).
• Competencia normativa externa: Dirixida a outros suxeitos internacionais, manifestada en recomendacións non vinculantes (como as da Asemblea Xeral da ONU) ou en resolucións preceptivas e vinculantes (como as decisións do Consello de Seguridade adoptadas ao abeiro do Capítulo VII da Carta).

Aplicación do dereito internacional e a súa recepción no dereito interno

Posicións doutrinais e dereito español

• Dualismo: Concibe o dereito internacional e o interno como dous ordenamentos separados e independentes; a norma internacional require un acto lexislativo interno de transformación para ser aplicable.
• Monismo: Defende a unidade do ordenamento xurídico baixo a primacía das normas internacionais; a incorporación é automática sen necesidade de acto de transformación material.
• Ordenamento xurídico español: Adopta un sistema de recepción monista moderada. Conforme ao artigo 96.1 da Constitución e ao artigo 1.5 do Código Civil, os tratados internacionais validamente celebrados, unha vez publicados oficialmente no Boletín Oficial do Estado (BOE), forman parte da orde interna e prevalecen sobre as leis internas ordinarias en caso de contradición.

Efectos e interpretación dos tratados internacionais

Efectos xurídicos

• Efectos entre as partes (pacta sunt servanda): Obrigan ás partes e deben cumprirse de boa fe (artigo 26 do Convenio de Viena). Non xeran obrigas nin dereitos para terceiros Estados sen o seu consentimento (artigo 34, principio pacta tertiis nec nocent nec prosunt).
• Efectos no espazo e no tempo: Aplícanse á totalidade do territorio dos Estados partes salvo estipulación contraria (artigo 29) e rexe o principio xeral de irretroactividade (artigo 28).
• Tratados sucesivos: Conforme ao artigo 103 da Carta da ONU, as obrigas impostas por esta prevalecen sempre sobre calquera outro tratado internacional.

Regras de interpretación

O artigo 31 do Convenio de Viena de 1969 recolle a regra xeral de interpretación: un tratado debe interpretarse de boa fe conforme ao sentido corrente dos seus termos, no seu contexto (incluíndo preámbulo, anexos e acordos conexos) e tendo en conta o seu obxecto e fin. O artigo 32 autoriza o recurso a medios complementarios (como os traballos preparatorios e as circunstancias da súa conclusión) para confirmar o sentido ou clarificar cláusulas ambiguas ou que conduzan a un resultado manifestamente absurdo.

Arranxo pacífico de controversias internacionais

Concepto e medios de solución

Unha controversia internacional é un desacordo sobre un punto de dereito ou de feito, unha contradición ou oposición de teses xurídicas ou de intereses entre dous ou máis suxeitos internacionais (definición do TPXI no caso das Concesións Mavrommatis en Palestina de 1924). O principio de solución pacífica vincula a todos os Estados (artigos 2.3 e 33 da Carta da ONU), mantendo a liberdade de elección de medios:

1. Procedementos non xurisdicionais (diplomáticos): A solución proposta non é vinculante per se, dependendo do acordo posterior das partes.
   • Negociación: Contacto directo entre as partes en litixio.
   • Bos oficios: Un terceiro facilita o achegamento e o diálogo sen formular propostas concretas de solución.
   • Mediación: O terceiro intervén activamente e propón bases substantivas de arranxo.
   • Investigación dos feitos: Unha comisión independente esclarece de maneira imparcial os feitos materiais controvertidos.
   • Conciliación: Unha comisión designada polas partes examina os aspectos xurídicos e fácticos e formula un informe con recomendacións.
2. Procedementos xurisdicionais: Conclúen cunha decisión definitiva e estritamente obrigatoria baseada no dereito internacional.
   • Arbitraxe internacional: As partes escollen os árbitros e as regras de procedemento aplicables; culmina coa emisión dun laudo arbitral motivado e vinculante.
   • Arranxo xudicial: Sometemento da controversia a un tribunal preconstituído e permanente (como o Tribunal Internacional de Xustiza da Haia ou o Tribunal Internacional do Dereito do Mar).

Prohibición do uso da forza e excepcións lexítimas

O artigo 2.4 da Carta das Nacións Unidas prohibe a ameaza ou o emprego da forza armada nas relacións internacionais, configurándose como norma imperativa de ius cogens. As únicas dúas excepcións admitidas pola Carta son:

• A adopción de medidas coercitivas colectivas acordadas polo Consello de Seguridade ao abeiro do Capítulo VII.
• O dereito inmanente de lexítima defensa individual ou colectiva perante un ataque armado previo (artigo 51), a cal debe cumprir os canons consuetudinarios consagrados no caso Caroline: necesidade, inmediatez e proporcionalidade, xunto co deber de comunicar de inmediato as medidas adoptadas ao Consello de Seguridade.

Feito internacionalmente ilícito e responsabilidade internacional do Estado

Elementos constitutivos do feito ilícito

Conforme ao Proxecto de Artigos sobre a Responsabilidade do Estado por Feitos Internacionalmente Ilícitos elaborado pola CDI en 2001, o feito internacionalmente ilícito xérase pola concorrencia de dous elementos esenciais:

1. Elemento subxectivo (atribución): Acción ou omisión atribuible ao Estado segundo o dereito internacional. Son atribuíbles os actos de calquera órgano do Estado, con independencia da súa xerarquía, función interna ou división territorial (artigo 4), os actos de entidades que exercen prerrogativas de poder público (artigo 5), os actos ultra vires realizados por órganos excedendo a súa competencia (artigo 7), e a conduta de persoas ou grupos que actúen baixo instrucións, dirección ou control efectivo do Estado (artigo 8).
2. Elemento obxectivo (violación): Comportamento que infrinxe unha obriga internacional exixible e vixente para o Estado nese momento preciso (artigo 12).

Circunstancias que exclúen a ilicitude

A concorrencia de determinadas circunstancias elimina o carácter antixurídico do acto, eximindo de responsabilidade internacional:

1. Consentimento válido do Estado afectado (artigo 20).
2. Lexítima defensa de conformidade coa Carta da ONU (artigo 21).
3. Contramedidas lexítimas adoptadas en resposta a un ilícito previo (artigo 22).
4. Forza maior ou caso fortuíto alleo ao control do Estado que imposibilita materialmente o cumprimento (artigo 23).
5. Perigo extremo para salvar a vida do autor ou das persoas confiadas ao seu coidado (artigo 24).
6. Estado de necesidade para salvagardar un interese esencial ameazado por un perigo grave e inminente (artigo 25).

Ningunha destas causas xustifica a vulneración dunha norma imperativa de ius cogens internacional (artigo 26).

Consecuencias xurídicas: a obriga de reparación

A comisión dun feito ilícito orixina o deber de cesar o comportamento ilícito e a obriga xurídica de reparar integralmente o prexuízo causado (artigo 31). A reparación comprende tres modalidades:

• Restitución (restitutio in integrum): Restablecemento da situación exacta que existiría de non terse cometido o acto ilícito (artigo 35).
• Indemnización: Compensación económica que cobre calquera dano computable economicamente, incluíndo o dano emerxente e o lucro cesante debidamente acreditado (artigo 36).
• Satisfacción: Medida destinada a reparar o dano moral, a honra ou o prestixio do Estado lesionado cando a restitución ou a indemnización non resulten suficientes (artigo 37). Na práctica internacional, a satisfacción pode consistir na presentación de escusas formais oficiais, a sanción disciplinaria ou penal dos axentes responsables, ou a declaración xudicial explícita da ilicitude da conduta.