Galicia entre 1916 e 1936: sociedade, economía, política e cultura galega

Galicia entre 1916 e 1936

1. Sociedade, economía e política

Sociedade

Galicia estaba marcada por un fuerte atraso económico: asentamiento rural potente, fluxo migratorio cara a América, industrialización escasa e vinculada a deficientes vías de comunicación.

Política

Estereotipo con máis cambios do século XX. Tres formas de goberno:

• Monarquía (alternancia no poder entre conservadores e progresistas).
• Ditadura de Primo de Rivera (perda das liberdades básicas).
• II República Española (modernización de aspectos sociais).

As tres primeiras décadas do século XX en Galicia produciron grandes cambios sociais e culturais.

2. O movemento agrario

Movemento reivindicativo do campesiñado galego xurdido na década dos anos vinte do século XX.

Demandas

• Mellorar as condicións de vida dos labregos e denunciar o caciquismo.
• Solicitar a propiedade da terra para quen a traballe, superando o sistema foral arrastrado desde a sociedade medieval.

Tras anos de loita, con vítimas mortais, en 1926 conseguiuse a reelección de foros.

Destacan figuras como Lugrís Freire e Basilio Álvarez, e organizacións como Solidaridad Galega e Acción Gallega.

3. A situación da lingua galega (1919-1936)

No período 1919-1936 o galego vai continuando lentamente a súa substitución lingüística polo castelán, aínda que este non acada aínda relevancia.

• O mantemento da sociedade tradicional implica a continuidade da reprodución das linguas.
• As clases sociais que falaban galego e castelán seguen a falar o mesmo nas primeiras décadas do século XX.
• Isto supón o mantemento e reforzo dos prexuízos lingüísticos cara á lingua galega.

Dentro das clases letradas xorden grupos de gran importancia cultural que reivindican o valor do galego, usándoo en todo tipo de hábitos: as Irmandades da Fala, o Grupo Nós e o Seminario de Estudos Galegos. Supón un salto cualitativo para a lingua.

No rexurdimento

O galego comeza a usarse na escritura (textos poéticos). No primeiro tercio do século XX, os autores do Grupo Nós (Castelao, Vicente Risco e Otero Pedrayo) inauguraron a novela moderna en Galicia e cultivaron o teatro.

Textos non literarios

Ensaios en galego. Estes avances na extensión de funcións do galego non tiveron moita repercusión na gran maioría da sociedade: o galego estaba totalmente separado do ensino, da igrexa e da administración, aínda que tiña presenza na prensa periodística.

Ademais dos progresos en determinados sectores culturais e da aprobación do Estatuto de Autonomía de 1936, supón un gran avance para o galego a nivel legal e político. Melloras truncadas polo inicio da Guerra Civil e a ditadura de Franco.

Ramón Cabanillas

Naceu en 1876.

Obra literaria

• 1913: primeira novela No desterro.
• 1915: Vento mareiro e A nosa fala.
• 1917: Da terra asoballada.
• 1926: O marisol, A noite.
• 1927: A rosa de cen follas.
• Derradeiros anos: Samos.

Obra literaria de diferentes etapas e múltiples facetas. Harmoniza a tradición literaria do século XX e presenta trozos modernistas, con un modernismo vinculado ao compromiso.

Poesía lírica

• No desterro, Vento mareiro, Da terra asoballada, A rosa de cen follas.

Poesía cívica

Cando curros creou unha poesía comprometida co agrarismo e o nacionalismo.

Poesía intimista

O sentido amoroso e a conmoción ante a paisaxe.

Poesía costumista

Presenta matices humorísticos ou irónicos.

Poesía narrativa

• 1926: Na noite estrelecida. Representa a historia do rei Artur e o Santo Grial en Galicia, con tres seccións: A espada Escalibur, O cabaleiro do Santo Grial e O sono do rei Artur.
• 1925: O beredicto de San Amaro.
• 1958: Samos.

O teatro

Consciente da importancia do teatro como medio de popularización da historia e da cultura:

• A man de Santiña (1921), comedia de tema amoroso.
• O mariscal (1926), drama centrado no mariscal Pardo de Cela.

Rosalía de Castro, Eduardo Pondal e a poesía galega do XIX

• Rosalía de Castro: Cantares gallegos (1863), costumista, social e patriótico; Follas novas (1880), social e intimista; Cantares gallegos (1923), popular, de base folclórica. Obsesión da sombra e presenza da morte.
• Eduardo Pondal: poesía épica e lírica. Queixumes dos pinos (1886), poesía épica; Os ecos do Sar; Carta do descubrimento de América.

a) Poesía cívica

• Celtismo: defensa das raíces célticas do pobo galego.
• Helenismo: espírito militarista.
• Bardismo: ligado aos altos, considerándose bardo do pobo.
• Iberismo: defende a converxencia ibérica de pobos libres.

b) Lírica

Paisaxe e topismo.

Literatura medieval

• Lírica: cantiga de amigo, cantiga de amor, cantiga de escarnio e cantiga de Santa María.
• Prosa: ciclo bretón (relación co rei Artur, lenda de Tristán e Iseo), ciclo clásico (fundación de Troia) e ciclo carolingio.

Os séculos escuros

• Poesía popular: Prado da Frouseira, O saqueo de Cangas.
• Poesía académica: Soneto de Monterrei, Esquías da raíña Margarida, Décimas do apóstolo Santiago de Martín Terrado.
• Teatro: Entremés sobre a pesca no río Miño.
• Outros: o villancico de Nadal, cantares de Reis e de Aninovo.

As Irmandades da Fala

En 1916, Antón Vilar Ponte promove a Irmandade da Fala da Coruña para reivindicar a lingua e a cultura. A partir de 1918, estas asociacións esténdense por cidades e vilas, formadas por persoas de diferentes clases sociais e profesións, que pretendían:

• Confraternidade entre galegos e castelán.
• Autonomía integral para Galicia (lexislativa, xudicial e tributaria).
• Igualdade de dereitos entre o home e a muller.

Traballo cultural

Plásmase na creación de editoriais (Nós), xornais e revistas (A Nosa Terra), compañías teatrais (Conservatorio Nacional de Arte Dramático) e institucións como o Seminario de Estudos Galegos.

O Seminario de Estudos Galegos

Institución formada por estudantes e profesores da Universidade de Santiago.

Obxectivos:

• Estudar e dirixir o patrimonio cultural galego.
• Formar investigadores.
• Unificar o galego no campo científico.
• Mellorar a estruturación, organizando seccións temáticas dedicadas á Xeografía, Etnografía e Historia.

O Partido Galeguista

• Primer partido político nacionalista en Galicia.
• Naceu en 1931.
• Acolle a persoas de diferentes ideoloxías co mesmo obxectivo: a construción dunha maior autonomía para Galicia.
• Era imprescindible dotarse dun Estatuto de Autonomía.
• Tras obter representación parlamentaria de Galicia en xuño de 1936, non chegou a entrar en vigor polo estalido da Guerra Civil.

Xéneros xornalísticos de opinión

Función ideolóxica

• O editorial: propietarios e directivos do xornal que queren marcar a súa ideoloxía e opinión.
• O artigo de opinión: periodistas escriben textos de opinión asinados.
• A columna: unha variedade do artigo de opinión. Expresan as ideas de quen a asina, o seu espazo é fixo e breve.